ناروزنامه نگار

گاهی باید به سرعت مقدمات را کنار گذاشت و بی هیچ حشو و زائده ایی به سراغ جان کلام و مغز حقیقت رفت.از سال ۱۳۵۷ که انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید مقوله ای با عنوان صدور انقلاب در دستور کار فعالان انقلابی قرار گرفت که از همان ابتدا نیز به بحث برانگیز ترین مقوله سیاست خارجی جمهوری اسلامی تبدیل شد. اگر چشم را بر این بحث و جدلها ببندیم و ابزارهای مورد مناقشه را کنار بگذاریم باز هم به راههای تجربه شده و تجربه ناشده ای بر می خوردیم که در آن سال ها از زبان رهبران انقلاب برای طی شدن مطرح می شدند که یا گرفتار شعار  می شد و یا در پیچ و خم تیتر های ریز و درشت روزنامه ها گم و فراموش می شد.

اما حالا چرا بعد از سه دهه تازه به یاد صدور انقلاب افتاده ایم. ماجرا اصلا این طور نیست که یک دفعه و بعد از این همه سال آن هم در شرایط موجود رگ انقلابی گری متورم شده و ... . به قول اهل کلامی و فکری امروز دیگر باید انقلاب را به خانه های همسایه صادر کرد چرا که میدان رویارویی در برابر انقلاب به شهر و کوچه و خیابان رسیده است.

درست در برابر همان دیدگاهی که توسط رهبران انقلاب با موضوع صدور انقلاب مطرح می شدُ طرف مقابل در سیستم جهانی نیز مدل حکومتی و حتی سبک زندگی اجتماعی و فرهنگی خود را در دوران غفلت ما بسته بندی و به بازار عرضه می کند.حال این بسته بندی هر نامی که بنابر ذائقه مخاطب پیدا می کند مهم نیست، مهم رسیدن محتویات است و فعال بودن نظام تولید و توزیع و ... ابزارهای این حرکت نیز رسانه ها هستند و محتویات آن نیز فرهنگی است و اندیشگی.

کار به جایی می رسد که این نقل و انتقالات فرهنگی و رسانه ای خود شیوه نامه پیدا می کند و حرفه ای می شود و درس می شود و آموخته، نام آن را هم در دانشگاههای غربی "دیپلماسی عمومی یاpublic diplomacy" می خوانند.

ندانستن قواعد جنگ جدید بخصوص برای اصحاب فرهنگ چیزی جز خسارت نیست، در چنین میدانی باید فکری برای پدافند کرد.

زماني كه "ولي‌رضا نصر" مشاور فعلي باراك اوباما رئيس جمهور آمريكا درباره امكان استفاده از مسلمانان در جهت منافع آمريكا سخن گفت شايد كمتر اين اظهار نظرها توجه كارشناسان را جلب كرد، اما امروز سير تحولات جهاني به سمت و سويي كشيده مي‌شود كه بسياري اين گفته‌هاي نصر را دوباره به ياد مي‌آورند.به نظر برخي نصر طراح بخشي از فعاليت‌هاي آمريكا در منطقه و جهان اسلام بوده  و هست.

قبل التحریر:قاعده بر این است که مطالب یک وبلاگ حالتی مستمر و پی گیر داشته باشد و البته دوستانی که به این شکل در این فضا فعال هستند مخاطبان ثابت خود را یافته اند. اگر چه وبلاگ به واسطه وبلاگ بودنش خود به بازی شبیه است، آن هم از جنس خاله بازی- دوستان وبلاگ نویس نرنجند پیش از این در این باب بسیار ارّه و تیشه تبادل کرده ایم- اما خوب به هر حال می شود خله بازی را هم جدی بازی کرد که اقل کم دلخوش کنکی باشد.

***

ماجرای مفاسد فرهنگی یکی از صدها سوژه ای است که نویسنده این سطور خزعبلات دست گرفت و به طاق کوبیدش و نا تمام رهایش کرد، که اینجانب ید طولایی در نابود کردن سوژه ها از بکر و غیر بکر دارم. اما بعد از مدتها در ترافیک سوژه های بر زمین مانده دوباره نیم نگاهی به این ماجرا افتاد.

*

چند سالی قبل آن زمان که حضرت وحید خان جلیلی خشت های دوره چهارم سوره را بر روی هم می چید، نویسنده ادامه این قزعبلات-این یکی تعبیر اختراعی نیست؛کپی رایتش مربوط به مرحوم آل احمد است- مشغول کار آموزی عملگی در مکتب سوره بود، از همین حضرت سردبیر بارها داستان عوض و بدل شدن ضرایب اهمیت در رسانه ها را شنیده بود، چه خود از نگاه ایشان فسادی بود ریشه دار. مخلص کلام این که – یا به همان تعبیر لری خودمان- چطور است که نتایج بازی رئال بتیس با بارسلونا در چهارچوب لالیگا از خود آتش زنی دخترک ایلامی از فقر و نداری اهمیت بیشتری پیدا می کند. یا اینکه چرا در روزنامه های ما صدای خرد شدن استخوان های مستضعف جماعت را باید از صفحه های دور افتاده لایی و حوادث شنید و در صفحه اول دعواهای زرگری بر صندلی را حقنه کرد؟ بحث داغ سوره همین عوض شدن ضرایب اهمیت بود و سرطانی که بر رسانه های ما و فرهنگ اطلاع رسانی مان را خیمه زده.

*

این ها همه مقدمه و به قول سینمایی ها فلش بک بود.یکی دو روز پیش "پل نیومن"  هنرپیشه هالیوودی ... رحمت را سر کشید و خلاص! اما مساله برای کاسه های داغ تر از آش تمام نشده بود. تلوزیون جمهوری اسلامی باید خبر را رپرتاژ کند و حتی بخشی از بازی های این بازیگر شهیر! هالیوود را نمایش دهد، روزنامه های صبح که دیگر هیچ همه احول هلیم به درون دیگ صفحه اول شیرجه زده و چند تایشان تیتر صفحه اول را به این هنرمند فقید و متعهد! آمریکا-که فراموش نکنیم که به گفته حضرت مش.... بهترین مردمان عالم را دارد- اختصاص دادند.

*

بگذاریم و بگذریم به یاد ماجرایی از آن پیرمرد افتادم، همو که یک لکن اش تمام گوش های جهان را تیز می کرد که چه تصمیم جدیدی برای خواب شرق و غرب گرفته تا آشفته اش کند. تعریف می کنند به روزنامه ها انتقاد کرده بود که این چه وضع است که همه تان صفحه اول را که باز می کنید نوشته اند، خمینی این طور گفت، خمینی آن طور گفت،بیایید عکس آن کشاورز را چاپ کنید آن کارگر زحمت کش را چاپ کنید که همه بار حرکت کشور را بر گرده های خودشان می کشند.تازه کسی نبود که بگوید که آخر خدا اجداد طاهرت را رحمت کند، مگر خودت چیزی جز سفارش کشاورز و کارگر و مستضعف بر زبانت جاری می کنی؟ حالا اما دیگر صفحه اول روزنامه های از خمینی نمی گویند، جای حرف های او به موضع گیری ائتلاف فلان به علاوه فلان و نتیجه بازی اینتر میلان و آ.س میلان و افاضات حضرات سیاسیون داده شده و تنور آنها همچنان گرم است.

روایتی از معصوم علیه السلام است با این مضمون که " الدنیا راس کل خطیئه" دنیاطلبی سر منشاء همه لغزش ها است. این تعبیر خود برای توصیف فساد فرهنگی در هر دو وجه آن – فساد در محتوا و جسم فرهنگ- کافی است. دنیا طلبی اگر وارد بدنه و جسم نهادها و دستگاه های فرهنگی گردد، نتیجه اولیه و کوتاه مدت آن عملکرد فشل دستگاه و نتیجه بلند مدت آن تغییر محتوای تولیدی فرهنگی به تناسب سمت و سویی است که بدنه در آن جهت حرکت می کند. به عبارت بهتر این امکان وجود ندارد که بدنه یک نهاد فرهنگی به سمت دنیاطلبی و مظاهر آن گرایش پیدا کنند و حاصل فعالیت آن در جهت عکس باشد، چه، از کوزه همان برون تراود که در اوست.

حال باید به متن اتفاق بر گردیم. گفتیم جریان فساد فرهنگی در جامعه ایران پس از انقلاب دیرپا تر و موثر تر از فساد اقتصادی بوده است. در حقیقت این طور اشاره شد که اساسا همه انواع فساد ها از فسادهای اقتصادی گرفته تا سیاسی، اجتماعی و اخلاقی همه به نوعی مولود و نتیجه فساد در فرهنگ هستند.

این که یک مسوول در کشور دست به زد و بند، ویژه خواری و ... بزند ناشی از فرهنگی است که در جامعه جریان پیدا کرده ، اگر دقیق تر نگاه کنیم همیشه فرهنگ مصرفی و زیاده خواهی منجر به تولید بیشتر نخواهد شد – که در مورد تولید بیشتر و ذاتی بودن ارزش آن باید بیش از این تامل کرد- بلکه در حواشی خود فزون طلبی هایی را با خود دارد که گاه از خط قرمز های قانونی عبور می کند. بالاخره طمع داشتن هر چه بیشتر می کوشد که از حصار زمان نیز بگریزد و تا آن جا پیش می رود که فاصله میان آرزو و کامیابی را به حداقل برساند. از سوی دیگر وجود چنین تمایلاتی با همه گیر شدن خود به عنوان هنجار اجتماعی تبدیل شده و در فرهنگ اجتماعی تاثیر گذار شده و جایی برای خود دست و پا می کند. یک تعامل دو سویه رفتار فاسد و ساز و کار فرهنگی متناسب با آن برقرار می شود. از سویی رفاه طلبی و تجمل گرایی به فرهنگ غالب تبدیل می شوند و به عنوان ارزش تبلیغ و ترویج می شوند و از سوی دیگر تلاش لجام گسیخته برای دستیابی به آنها اولویت های دیگر فرهنگی را محو کرده و از صحنه خارج می کند.

این تعبیر امام – رحمه الله علیه – که تاکید می کنند، مبارزه با رفاه طلبی جور در نمی آید، ناظر بر همین مساله است؛ تضاد میان این دو اولویت باعث کنار رفتن یکی در صورت بروز دیگری می شود. حال اگر فساد رفتاری و فساد در انگیزه ها در خود دستگاههای فرهنگی اتفاق بیفتد سرعت غلبه فرهنگ جدید چندین برابر خواهد شد و به همین نسبت جامعه آمادگی لازم را برای پذیرش انواع دیگر فساد پیدا می کند.

اگر برای دستگاه فرهنگی کشور روح و جسمی تصور کنیم، در چنین مدلی ساختار و بروکراسی اداری و اجرایی دستگاه فرهنگی نقش جسم و آنچه به عنوان فرهنگ و ماده کاری این دستگاه مورد توجه قرار می گیرد به عنوان روح خواهد بود. نکته مهم این جاست که این روح مختص به دستگاه فرهنگی نیست بلکه روح فرهنگ در تمام کالبد جامعه جریان دارد و همه بخش ها را از جمله سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را تحت تاثیر قرار می دهد. البته این را نباید از نظر دور داشت که در اغلب موارد رابطه ای عکس آنچه گفته شد برقرار می شود. به این معنا که این بخش های دیگر اجتماع هستند که در جایگاه فاعلیت قرار گرفته و به روح فرهنگ تاثیر می گذارند و به آن شکل می دهند. به هر حال در هر دو صورت این تاثیرات به صورت دو سویه اتفاق می افتد.

***

حال اگر فساد را به عنوان نوعی عارضه در نظر بگیریم این عارضه هم قادر است که جسم دستگاه های فرهنگی را هدف قرار دهد و هم بر روی روح تاثیرات شگرفی داشته باشد.عارضه اگر دستگاه بروکراتیک را گرفتار کند- که کرده است- تنها مانع از درست کار کردن این دستگاه خواهد شد، این می شود که دستگاه بروکراتیک فرهنگی کشور – نه فقط وزارت ارشاد که همه نهادهای متولی- بیش از این اکه تولید فرهنگی داشته باشند، حرف و حدیث دارند و رهنمود. خود چنین دستگاه هایی سنگی بر سر راه کار فرهنگی می شوند و الخ.

****

اگر چه نتایج این نوع عارضه نتایجی نامطلوب و گاه غیر قابل تحمل است، اما تاثیرات اش تنها بر فرایند تولید فرهنگی خلاصه می شود و اگر خود به یک فرهنگ تبدیل نشود – مانند فرهنگ ویژه خواری و باند بازی- که در این صورت پا در حریم روح خواهد گذارد، تاثیرات موضعی خواهد داشت.

با این همه موضوع در باره محتوای فرهنگی و یا همان روح فرهنگ متفاوت است. مساله ای که فراتر از دستگاههای فرهنگی است. روح فرهنگ یک ملت افق های فردا و خصوصیات مسیر و ویژگی های طی طرق را روشن می سازد؛ از همین نگاه است که تمام شئونات زندگی را تحت تاثیر قرار می دهد. از سیاست و اقتصاد گرفته است تا فرهنگ.

***

اجازه بدهید موضوع را با مثالی روشن تر سازیم. گاه ممکن است در یک نهاد فرهنگی- رسانه ای مانند صدا و سیما جسم این نهاد مورد توجه قرار گیرد. جسم چنین نهادی بدنه تولید کننده و ضوابط حاکم بر آن است. بروکراسی بیمار و مدیریت ناتوان می توانند روند تولید فرهنگی را کند کنند.ممکن است به خاطر شیوع فساد – خودخواسته یا غیر از آن- در این حوزه یک برنامه ساز مدتها از این اتاق به آن اتاق سرگردان باشد و در آخر از خیر همه چیز گذشته و کار را رها کند. این می شود شیوع فساد در بدنه. البته باید توجه داشت که شیوع فساد در بدنه آن گاه که ریشه دار شود و عمومیت پیدا کند محتوای فرهنگ را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.

حال اگر ساخت برنامه های لوکس، در فضاهایی دور از واقعیت جامعه و در التهاب تبلیغ تجمل گرایی و مصرف محوری و یا ساخت برنامه هایی که به برداشت قشری و از دین دامن می زنند، به یک جریان غالب و جدی در نهادی مانند صدا و سیما  تبدیل شود، چنین فسادی – فساد از دیدگاه آرمانهای انقلاب- دامن گیر محتوای فرهنگی شده است. همچنین نباید نادیده گرفت که مشکل نه به اندازه قد و قامت یک نهاد رسانه ای که به اندازه قد و قامت همه ی نهادهایی است که وضعیتی آرمانی برای آنها در دل فرهنگ انقلاب تعریف شده است.

این روزها درباره مفاسد اقتصادی حرف و حدیث زیاد به میان آمده است؛ به خصوص این که دو برخورد موضوع را داغ تر کرده، منظورم برخورد با پالیزدار و عبدالله شهبازی است.یکی از روزنامه های شنبه صبح هم از قول هاشمی شاهرودی گفته بود که مفاسد اقتصادی را در بوق و کرنا کرده اند!

مقام معظم رهبری چند سال پیش مثالی می زدند – که اگر خاطرم باشد در مورد شبیخون فرهنگی بود، شاید هم نه- درباره ی طراری که قفل مغازه ای را می برید و ساده دلی از او پرسید چه می کنی گفت ساز می زنم، ساده دل با تعجب گفت این چه سازی است که صدا ندارد که دزد پاسخ داد صدایش فردا در خواهد آمد.

خدا می داند، ساز مفاسد فرهنگی کی کوک شد و کی زده شد که صدایش به صورت مفاسد اقتصادی و هزار جور مفسده ی دیگر در آمده است. می پرسید مفاسد فرهنگی دیگر چه صیغه ای است؟ پاسخ می شنوی که عقبی برادر!

دوباره برگردیم سر خط. فساد یعنی چه؟ فساد یعنی بر هم خوردن توازن، یعنی این که بعضی چیزها در جای خودشان نباشند تا منافع کسی تامین شود، یعنی تقدم روابط بر ضوابط، یعنی دگردیسی ضوابط برای هم خوانی با منفعت شخصی. یعنی کارها را طوری سامان بدهیم که جهت آب را به سوی ما برگرداند. یک کلام یعنب خر رنگ کن عصر ما. حالا بیاییم و ببنیم که مگر می شود در جامعه ای که فرهنگ درست و درمانی دارد بدون این که آب از آب تکان بخورد ، حقی را جا به جا کرد. برای جامعه ای که می داند در کجای تاریخ است و قرار است به کجا برود یعنی الفبای فرهنگش کامل است و می تواند ساخت هر کلمه ای را در حوزه زندگی تحلیل کند، نمی شود بر روی گنجشک مرده نام بلبل گذاشت. حالا باید اصل ماجرا را هدف گرفت تا بشود با بزک فروع آن ها را به جای اصول قالب کرد. کرم های فساد از همین نقطه در فرهنگ انقلاب نفوذ کردند تا زمینه را برای انواع مفاسد دیگر آماده سازند.

در بخش اول به نکاتی درباره طرح لاریجانی اشاره شد. پیش از آن با بررسی خاستگاه فکری لاریجانی در حوزه سیاست خارجی، اصول اصلی این طرح را بررسی کردیم و به برخی از نقاط ابهامی که بدون توضیح در این طرح مطرح شده بود، اشاره شد.حال باید دید تاثیر برخی از این نقاط ابهام در نتایج این طرح چیست. آیا آنقدر بی اهمیت بوده اند که لاریجانی بدون توجه به آنها از کنارشان گذشته و یا اینکه توجه به این نکات صورت مساله را با چالش رو برو می کند؟

این بار به بررسی نتایج نکته اول که در یادداشت پیشین به آن اشاره شد، خواهیم پرداخت. و ان شاء الله در بخش پایانی مساله اسرائیل و طرح لاریجانی را بررسی خواهیم کرد.

****

پیش از این گفته شد برای ارائه یک طرح جدید در حوزه سیاست خارجی و تنظیم روابط با دول دیگر همواره علاوه بر بررسی نیازها و ظرفیتهای داخلی باید به بررسی محیط نیز پرداخت. بررسی محیط یعنی چه؟ پیش از پاسخ به این سوال لازم است یک مثال ساده به کار برد.

در علم شیمی بسیاری از واکنش های شیمیایی تا زمانی که بر روی کاغذ هستند به صورت کامل انجام شده و به نتایج مورد نظر می رسند. تا به اینجا همه چیز کاملا تئوریک است. البته در این فاز نیز یک رشته عوامل محیطی قابل اندازه گیری در نظر گرفته شده و واکنش بر روی کاغذ تصحیح می شود. در فاز تجربی همه چیز متفاوت است. عوامل محیطی حتی اگر بسیار ناچیز باشند بر روی واکنش تاثیر می گذارند، گاه نمی توان از این تاثیرات چشم پوشی کرد و از سوی دیگر بسیاری از این عوامل امکان اندازه گیری دقیق و قطعی ندارند. بنابراین واکنش با تمام پیش بینی ها گاه به صورت کامل به نتایج مورد نظر محقق نخواهد رسید.

حال بیاییم همین مدل سازی ساده را به حوزه روابط بین الملل انتقال دهیم. معمولا طراحی هر فرآیند، در روند روابط بین الملل، از طرف کارشناسان، پس از بررسی های اولیه منافع ،نیازها و ظرفیت های داخلی – آن طور که لاریجانی از آن به عنوان لیست کردن منافع یاد می کند- بر روی بررسی شرایط موجود محیط متمرکز می شود. حال باید به سوال ابتدایی پاسخ داد؛ منظورمان از شرایط محیطی چیست؟

 شرایط محیط بین المللی در حقیقت بررسی وزن هریک از طرفین در معادلات منطقه و بین المللی و در عین حال بررسی نقاط قوت و ضعف هر دو طرف و مقایسه آنها با هم است. همچنین یک نکته هیچ گاه از چشم کارشناسان روابط بین الملل پنهان نمی ماند و آن انتظارات طرف مقابل در فرآیند تنظیم روابط است. اگر چه گاه این فاکتور اساسی نادیده گرفته می شود و این اتفاق معمولا زمانی می افتد که طرف دیگر معادله یعنی کشوری که قرار است روابط با آن تنظیم شود، از نظر تولید قدرت، توانایی ها و ظرفیت ها غیر قابل مقایسه با کشور خودی بوده و امکان هیچ گونه تاثیر گذاری بر روی معادله را نداشته باشد. درست مانند زمانی که در یک معادله شیمیایی یکی از عوامل محیطی آن قدر تاثیرش در معادله کم باشد که بتوان از آن صرف نظر کرد. جالب اینجاست که در چنین شرایطی اساسا اهمیت فرآیند از بین می رود. چرا که تنظیم روابط با چنین دولتی نمی تواند در راس توجهات یک دولت قدرتمند قرار گیرد.

تمام آنچه که گفته شد در مقایسه با واکنش شیمیایی بر روی کاغذ انجام می شود. به عبارت دیگر و از دیدگاه روابط بین الملل این بررسی ها به پیش از آغاز تلاش های عملی دیپلماتیک انجام شده و در تدوین طرح موثر هستند. حال بهتر است بازگردیم به طرح لاریجانی؛ عجیب است که محمد جواد لاریجانی در طرح خود به هیچ وجه به هیچ کدام از عوامل محیطی که می توانند در فرایند پیشنهادی اش دخالت داشته باشند اشاره نکرده است و عجیب تر این که عامل اصلی محیطی که در حقیقت شرایط طرف دیگر معادله یا همان ایالات متحده آمریکاست توجهی نداشته است. لاریجانی تنها اشاره ای مبهم آن هم در حد این که "آنها به ما نیاز دارند و ما هم به دنبال این هستیم که برای ما مشکل ایجاد نکنند"، اکتفا می کند. او هیچ سخنی در این باره که آمریکایی ها از این فرآیند چه انتظاراتی دارند و چه منافعی را می خواهند تامین کنند و اصولا تا چه حد می توانند در این معادله تاثیر گذار باشند؛ به میان نمی آورد. به عبارتی او تنها خواسته هایش را از محیط واکنش ارائه می کند و همین!

حدود یک سال پیش دانشگاه علامه طباطبایی میزبان یکی از اساتید دانشگاه کالیفرنیا در حوزه امنیت بود. پرفسور محی الدین مصباحی به دعوت یکی از اساتید دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه از ایتالیا برای دیدار از سرزمین مادری به ایران آمده بود. در جلسه ای که در حضور دانشجویان این دانشگاه برگزار شد مصباحی چشم اندازی را از نگاه "نئوکانی1" به امنیت جهانی و آنچه می بایست از نگاه این جریان سیاسی در جهان محقق باشد ارائه داد، که به نظر می رسد گزارس کوتاهی از این چشم انداز تا حدودی مفید باشد.

مصباحی در گام اول با ارائه تعریفی از هژمونی، وضعیت فعلی دولت آمریکا را ارزیابی کرد. هژمونی زمانی شکل می گیرد که یک دولت مسلط بر معادلات سیاسی جهان سیستم های قانونی و نهادهای فراملیتی را به گونه ای با خود همراه سازد که منویات و منافعش از طریق قوانین بین المللی و نهادهای جهانی تامین شود. به اعتقاد مصباحی نئوکان ها امروز به این نتیجه رسیده اند که دیگر هژمونی تامین کننده منافع آمریکایی ها نبوده و قادر نیست امنیت این ابرقدرت را تامین کند. لذا برنامه ریزان آمریکایی در فضای فعلی هژمونی موجود را بلااستفاده و غیر قابل مصرف می دانند. بهانه این اجرای این نظریه  نیز با ظهور قطبهای تروریستی چون القاعده – برای توجیه افکار عمومی – به دست آمد.بنابراین عبور از نهادهای بین المللی در سالهای پس از 11 سپتامبر که به وفور در عملکرد ایالات متحده آمریکا مشاهده می شود، قابل توجیه است. مصباحی در گام دوم به این سوال پاسخ داد؛ راه حل نئوکان ها در این زمینه چه بود؟ نئوکان ها معتقدند یک بار دیگر باید قدرت عریان را که در دوره سیطره هژمونیک در پشت پرده قرار داشت به صحنه آورد تا از این راه هم خود قدرت تقویت و ارتقاء یابد و هم با حذف موانع و سنگرهای مقاومت زمینه برای طراحی یک نظم نوین یا حکومت نوی هژمونیک در سطح جهانی فراهم آید.  وی تصریح می کرد؛ البته آمریکایی ها بیشتر می خواهند تنها هیبت این قدرت موانع را از پیش پای آنها بر دارد با این حال عملکرد چندساله اخیر دولت آمریکا نشان می دهد که ابایی هم از استفاده مستقیم از زور عریان ندارند.

در جمع بندی نیز مصباحی به این نکته اشاره می کرد که معیارهای چند گانه روابط بین الملل نیز یکی دیگر ابزار های نظم جدید است. البته این معیارهای چند گانه که سیالیت فراوانی را به دستگاه سیاست خارجی آمریکا داده است، بیشتر کارکرد توجیه افکار عمومی را بر عهده دارد.

حال باید دید پروژه جدید ایالات متحده آمریکا برای حذف همه موانعی که امنیت جهانی ابرقدرت را به خطر می اندازد چه نسبتی با تنظیم روابط با یک قدرت منطقه ای برقرار خواهد کرد. و آمریکا چه نگاهی به چنین فرآیندی دارد و چه انتظاراتی.

همانطور که اشاره شد آمریکا برای نوسازی هژمونی جهانی خود نیازمند رفع هر گونه مقاومتی است که باعث اخلال در سیستم جهانی او می شود. بنابراین در این فرآیند سرآغاز همه توقعات ایالات متحده حذف مقاومتها است و در این زمینه از هر ابزاری استفاده خواهد کرد.حال مشخص است که طرح لاریجانی با عنایت به نکات دیگری که درباره طرح پیش از این و در قسمت قبلی یادداشت گفتیم، جز با همراهی و هماهنگ شدن با معیارهای نظم جدید آمریکایی و هژمونی جدید عملی نخواهد بود، چرا که آمریکایی ها نخواهند پذیرفت که اصول برنامه جهانی شان به خاطر جزئی از این برنامه تغییر کند.

اما از سوی دیگر صرف نظر از موانع ایدئولوژیک برای همراهی با طرح جهانی آمریکا، از بعد تامین قدرت ملی، نکاتی غیر قابل اغماض وجود دارد. استقلال در تصمیم گیری و عدم تعهد شاخصه های اصلی ارزشگذاری سیاسی یرای کشورهایی مانند ایران در سطح جهانی است و از همین رهگذر است که چنین کشورهایی در معادلات جهانی اهمیت پیدا می کنند.

همواره یک اردوگاه سیاسی را با مهم ترین قدرت آن اردوگاه خواهند شناخت و دیگر قدرت های چنین اردوگاهی به هر میزان که قدرتمند نیز باشند تاثیر چندانی در معادلات جهانی قدرت نخواهند داشت. اما یک کشور غیر متعهد به هر میزان هم که کوچک باشد به دلیل استقلال سیاسی تاثیر گذار خواهد بود. بگذریم از این که ایران نه یک ریز قدرت که در حد یک قدرت منطقه ای بوده و توانایی بالایی از طریق گسترش روابط اش با قدرتهایی همگون  در جهت تاثیر گذاری جهانی خواهد داشت. بنابراین همراهی با نظم جدید برای تامین منافع ملی و داخلی به شدت در کاهش نقش جهانی جمهوری اسلامی تاثیر گذار خواهد بود. این نکته ای است که آقای لاریجانی ترجیح داده اند از کنار آن با سکوت بگذرند.

------------------------------------------------------

۱- نئو کانها نسل جدیدی از نظریه پردازان جمهوریخواه هستند که با به قدرت رسیدن بوش پسر زمام امور را در ایالات متحده آمریکا به دست گرفتند.

* باز هم از طولانی شدن یادداشت معذور بودم

سخنان محمد جواد لاریجانی در گفت و گو با روزنامه هم میهن را از دو نظرگاه می توان مورد بررسی قرار داد. اول دیدگاه ایدئولوژیک؛ از آن جهت که تاکید او در نقد بنیانهای ایدئولوژیک نظام و انقلاب در عرصه سیاست خارجی قرار گرفته  و دوم از دیدگاه دیپلماتیک و کاملا عقل گرا، چرا که در جایجای این گفتگوی دو قسمتی کوشیده است نظرات خود را در یک چهارچوب عقلانی و مستدل و به دور از احساسات ارائه دهد.

از سوی دیگر سخنان لاریجانی خود دارای همین دو جنبه نیز هست. از سویی ایدئولوژیک است، چون نماینده یک تفکر و اعتقاد سیاسی بوده و از سویی دیپلماتیک است چرا که  حداقل در نگاه اول به نظر می آید سعی کرده تا یک نظریه ساخت یافته  درباره سیاست خارجی و امنیت جهانی جمهوری اسلامی به نمایش بگذارد.

بررسی ایدئولوژیک و اعتقادی نظرات لاریجانی را به پست های بعدی وا می گذاریم. آنچه در پی خواهد آمد نگاهی است به نظریه لاریجانی در حوزه امنیت و سیاست خارجی ایران.

******

درونمایه سخنان لاریجانی در این گفتگوی دو قسمتی و تاکیدات و توصیفاتی که وی درباره فضای جهانی و معادلات قدرت ارائه می کند، از چهارچوب شناخته شده ای در روابط بین الملل حکایت دارد، چارچوبی که یکی از سنتی ترین و قدیمی ترین مکاتب روابط بین الملل به شمار رفته و اصول تحلیلی آن بر بررسی موازنه قدرت استوار است. به این مکتب در اصلاح سیاست خارجی، رئالیسم می گویند. لاریجانی با توصیفی که از ترکیب قدرت در جهان ارائه می دهد خود را یک رئالیست معرفی می کند. رئالیست ها معتقدند  همه روابط سیاسی در جهان بر اساس تحلیل موازنه قدرت تعیین می شوند. به عبارت دیگر همواره یک جنگ قدرت همیشگی در جریان است. دولت ها روابطشان را بر اساس تامین و تضمین قدرت خود تنظیم می کنند. و البته این تنظیم روابط بستگی به قدرت اندوخته دولت دارد. شاید به همین دلیل است که او می گوید:

 " نبايد فرض كنيم كه آمريكا تغيير پيدا كرده يا مي‌كند؛ برخي مي‌گويند اگر آمريكا آدم بشود با او مذاكره مي‌كنيم. اين محال است كه آمريكا تغيير كند."

این اندیشه از انجا نشات می گیرد که آمریکا بر اساس برنامه تقویت و افزایش قدرتش در جهان می کوشد تا روند گذشته را برای تولید قدرت با شدت و قدرت بیشتری ادامه دهد و این به معنای عدم تغییر پذیری منش جهانی آمریکاست. اما  لاریجانی در قدم بعدی بر اساس تعالیم رئالیستی اش  نسخه هایی را نیز ارائه می کند. اصلی ترین نسخه های رئالیست ها در دوره جنگ سرد سیاست موازنه قدرت بود که از   طریق دو روش عملیاتی می شد؛ یکی ایجاد موازنه ای میان قدرت های بزرگ- یا بلوک های شرق و غرب-  که به بالانسینگ مشهور است و دیگری پیوستن به یکی از دوقطب که به بند وگنیگ معروف شد. اما حالا با تک قطبی شدن دنیای پس از جنگ سرد همه چیز تغییر کرده است و امکان موازنه قدرت از طریق مذاکره و تنظیم روابط با دو قظب مخالف موجود نیست.

تفکر لاریجانی بر اساس نظام خودیاری و به قولی برای تامین منافع ملی طرحی را پیشنهاد می کند. در این طرح بر اساس برگ های برنده ای که در اختیار دولت است و  اهمیت فزاینده ای برای طرف مقابل دارد و در عین حال با عقب نشینی تاکتیکی از برخی  از مواضع گذشته، به نوعی موازنه قدرت ابرقدرت حاکم رسید:

"بله. ما با آمريكايي‌ها يك اختلاف سنگين داريم كه به دشمني كشيده شده است. منتها در روابط بين‌الملل، دشمني هم مديريت مي‌خواهد. ما بايد دشمني خود را با آمريكا و كشورهاي غربي مديريت كنيم؛ يعني بايد تنش بين خود و آمريكا را مهار كنيم تا گسترش پيدا نكند. بعد اصلاح كنيم و بعضي جاها آن را كاهش بدهيم تا به حد معقولي برسد."

منظور وی از مدیریت دشمنی در واقع موازنه قدرت است. اما در این زمینه تاملاتی وجود دارد:

1-      نمی توان هیچ برنامه ای را بدون توجه به طرح طرف مقابل در به اصطلاح بازی سیاسی در عرصه بین المللی طراحی کرد. باید دید که برنامه آمریکایی ها در منطقه چیست؟ طرح محمد جواد لاریجانی خالی از هر گونه برآوردی درباره اهداف طرف آمریکایی در تعامل با ایران است. به عبارت دیگر از نگاه او سیاست های آمریکایی کاملا منفعلانه طراحی شده است که این انفعال امکان طراحی یک بازی پیروزمند را به سیاست خارجی ایران می دهد.

2-      تحلیل آقای لاریجانی از برگهای برنده در اختیار ایران که به صورت مشخص به گروههای فلسطینی و حزب الله لبنان اشاره می کند به صورت ساده انگارانه ای ناقص است. آقای لاریجانی متاسفانه بسیار کلی اندیش هستند و معمولا علاقه ای به دقت در مورد جزئیات ندارند. نوع نگاه ایشان به گروههای مبارز فلسطینی و حزب الله لبنان به مثابه گروههای مزدوری است که هیچ گونه هدف اصیلی را دنبال نمی کنند. بر خلاف تصور آقای لاریجانی بر اساس شاکله انقلاب اسلامی و تاثیرات آن بر جهان این گروهها به شدت تحت سیطره ایدئولوژی خیزش مسلمانان بوده و دارای ریشه های اصیلی هستند که نمی شود با آنها به صورت مهره هایی برخورد کرد. این بدان معناست که در صورت به خطر افتادن آرمانهای اصلی چنین گروههای حتی اگر از اطاعت نظام جمهوری اسلامی سر باز نزند به سرعت دچار بحران مشروعیت در درون ملتهای خود شده و کارکرد خود را از دست می دهند. و البته آقای لاریجانی توجه دارند که بازی به سرعت پایان نخواهد یافت و در صورت بی ارزش شدن برگه های برنده طرف مقابل موازنه قدرت را به نفع خود تغییر خواهد داد.

3-      نکته سومی که آقای لاریجانی به آن توجه نکرده اند مساله نتایجی است که قرار است از طریق مذاکره با آمریکا و مدیریت دشمنی ها عاید ایران شود. در یک کلام می توان نهایت نتایجی را که ممکن است از این طریق نصیب ایران شود در سه دسته اصلی تقسیم بندی کرد.

اول: پایان کارشکنی های آمریکایی ها در زمینه دستیابی ایران به انرژی هسته ای

دوم: پایان تحریم های اقتصادی ایران و لغو قانون داماتو

سوم: آزاد سازی دارایی های بلوکه شده ایران در آمریکا

به نظر می رسد بهتر این است که هر یک از این دستاورد های آرمانی را یک به یک بررسی کنیم.

باید دید دلیل مخالفت آمریکایی ها با دستیابی جمهوری اسلامی به انرژی هسته ای چیست.ایالات متحده آمریکا بارها و به صورت صریح در موضع گیری های خود اعلام کرده اند که ماهیت نظام جمهوری اسلامی است. بنابراین هر گونه توافقی که بخواهد به حذف مخالفت آمریکایی ها به صورت دیپلماتیک منجر شود با ماهیت نظام مرتبط خواهد بود. مساله در مورد دارایی های بلوکه شده ایران و قانون داماتو تقریبا به همین صورت است. حال باید دید نقش این ماهیت مناقشه آمیز نظام چیست و چرا تا امروز نظام بر ان پافشاری کرده است.

مساله درگیری مداوم و کارشکنی در برابر حرکتهای تمامیت خواه آمریکا در جهان و منطقه که از آن به استکبار ستیزی تعبیر می شود، یکی از میثاق های انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی است. نیروهای اصلی طرفدار نظام که در لحظات حساس به عنوان پایه های امنیت داخلی نظام و پاسداران آن محسوب می شوند نسبت به این میثاق نامه تعلق خاطر  شدیدی دارند و جالب تر اینکه یکی از شاخصه های وحدت ملی در نظام جمهوری اسلامی، در سطحی ترین اشکال آن حضور در راهپیمایی هایی است که بر اساس همین میثاق نامه بر گزار می شود. حال با چشم پوشی و نادیده گرفتن این میثاق نامه محل مناقشه چه تدبیری برای نیروهای حامی نظام و بحران مشروعیتی که در انتظارشان خواهد بود در نظر گرفته شده است؟ آیا به این اندیشیده شده که بحران مشروعیت و حذف ارمانهایی که نیروهای حامی نظام را در صحنه نگاه داشته چه تغییراتی در معادلات قدرت بوجود خواهد آورد؟ و آیا طرف مقابل این خلا را نخواهد دید؟ و ثبات موازنه ای که ادعا می رود بر اساس طرح آقای لاریجانی ایجاد می شود به خطر نمی افتد؟ به نظر می رود این موازنه قدرت تنها می تواند در یک شرایط گذرا دوام بیاورد و به سرعت بی ثبات خواهد شد.

محمد جواد لاریجانی را با ایدهایش می شناسند. ایدهایی که گاه تنه به طرح فیلمنامه های هالیوودی می زند؛ یکی از آخرین این ایده ها " مذاکره با شیطان در قعر جهنم" بود- که دور از مزاح جای تبدیل به یک فیلم فانتزی مانند ارباب حلقه ها را داشت.

لاریجانی مرد زدن حرفهای شاز و شنا کردن در خلاف جهت رودخانه است. اما این نه به آن معنی است که نمی داند چه می کند؛ دقیقا به هدفش آشناست و تمام هم و غم خود را در همین زمینه به کار می گیرد و البته بی پرده سخن می گوید و در نهایت شفافیت.

آخرین حرکت جنجالی رفیق شفیق آقای "نیک براون" که در رسانه های جهان و ایران انعکاس جالب توجهی یافت سخنان او در اجلاس اردن بود، که بعدها گفته شد سخنان او ارتباط چندانی به مواضع رسمی جمهوری اسلامی  ندارد و او به عنوان شخصی حقوقی سخن گفته است؛ هر چند خودش نظراتی دیگر دارد.

لاریجانی برادر دبیر شورای عالی امنیت ملی مذاکره کننده ارشد جمهوری اسلامی در مساله هسته ای است. در گذشته دستی نزدیک تر بر آتش داشته و حالا از دفترش در شمال تهران – به قول خودش- خدمات مشاوره در زمینه های مختلف و از جمله مسایل سیاست خارجی به مسوولین کشور ارائه می کند.

در این چند ماهه اخیر جناب محمد جواد لاریجانی دو مصاحبه قابل توجه با جراید داشته است. اولی با همشهری دیپلماتیک و دومی گفتگویی است که موضوع این نوشته بر آن استوار شده، گفتگویی که روز سه شنبه در روزنامه هم میهن منتشر شد.هم میهن تیتر اصلی اش را به این گفتگو اختصاص داد و به  عنوان گفتگو درباره مذاکرات بغداد اشاره کرد اما تیتر مطلب در صفحات داخلی صریح تر بود: " لاريجاني: نبايد فقط درباره عراق مذاکره کنيم" و رو تیتر زد:" گفت‌وگوي هم‌ميهن با محمدجواد لاريجاني، مرد پشت صحنه سياست خارجي"

از تیتر بر می آمد که اشاره مستقیم لاریجانی به سخنان رهبر انقلاب درباره موضع جمهوری اسلامی در برابر آمریکا باشد؛ اما به هر حال ، با اینکه از محمد جواد لاریجانی موضع گیری های این چنینی غیر قابل باور نبود، احتمال شیطنت ها ژورنالیستی آنهم از روزنامه نگارهایی که با حرفه ای گری اخت شده اند دور نبود. با این وصف تنها راه حل و فصل شک و شیهه در این موضوع مطالعه مطلب بود. مطالعه گفتگوی لاریجاینی نشان داد که اگر چه گفتگو کنندگان حرفهایشان از سطر سطر سوالها به بیرون سرک می کشد، اما لاریجانی این بار شمشیر را از رو بسته است.

****

"من اينقدرها كه شما مي‌گوييد پشت صحنه نيستم. براي من پشت و روي صحنه مهم نيست. هميشه آمادگي دارم در حوزه‌هايي مثل سياست خارجي كمك كنم. تفاوتي نيز برايم ندارد كه چه دولتي در راس كار باشد."

حرفهایش را این گونه آغاز می کند، از این که او را بازیگر پشت صحنه توصیف کند احساس خوبی ندارد، هر چند به شوخی برگزار می کند. شاید بشود گفت در تلاش است تا نقشش را کتمان کند اما ادامه کلامش پاسخی دیگر در آستین دارد:

"در سطوح مختلف كارشناسي، تصميم‌سازي و سياست خارجي گاهي مورد مشورت قرار مي‌گيرم"

و درباره آخرین باری نیز که مورد مشورت قرار گرفته است می گوید:

" خيلي زياد رخ داده.اجلاس اردن بود. در جلسه‌اي با آقاي متكي، وزير خارجه قرار گذاشتيم كه آنجا چه بگوييم و چه نگوييم."

لاریجانی به آرامی پیش می رود و گاه از خیزهایی که گفتگو کنندگان بر می دارند تا او را به نقطه عطف برسانند فرار می کند و این در بخش ابتدایی مصاحبه اش مشهود است اما بالاخره حرف آخر را می زند:

"معتقد نيستم كه فقط درباره عراق مذاكره كنيم. كمك به ملت عراق كار بسيار مهمي است. منتها منافع ملي ما ايجاب مي‌كند ما به حوزه‌هاي ديگري نيز وارد شويم"

در پاسخ به این که در چه مواردی باید وارد گفتگو با آمریکا شد همه خاور میانه را طرح می کند و نقاط بحران زده را بیش از دیگران و وقتی در مورد این که چرا خاورمیانه را به عنوان نقطه ثقل انتخاب کرده است می کوید:

"به علت اينكه جايگاه امروز ما با گذشته فرق دارد. ايران امروز به عنوان يك عنصر بزرگ و موثر مطرح است."

مخلص کلام اش این است که تا دیروز گروههای چون حزب الله و حماس و جهاد و ... وجود نداشتند اما امروز این برگهای برنده در دستان ایران هست و امکان مذاکره بر اساس این برگهای برنده – که شما می توانید به جای این جمله توضیحی از لغت معامله هم استفاده کنید-وجود دارد.

لاریجانی معتقد است که مذاکره باید در همه موضوعات با آمریکا صورت گیرد که مساله هسته ای تنها یکی از این مسایل است اما انگار که در این میانه به یاد چیزی افتاده باشد به یک بار دیگر بر روی نظرات امام و رهبر انقلاب می گذارد:

" نبايد فرض كنيم كه آمريكا تغيير پيدا كرده يا مي‌كند؛ برخي مي‌گويند اگر آمريكا آدم بشود با او مذاكره مي‌كنيم. اين محال است كه آمريكا تغيير كند."

گفتگو کننده ذوق زده می شود و بلا فاصله می پرسد؛ يعني تحليل و نگاه اين دسته كه شعارشان اين است اشتباه است؟

لاریجانی این بار صریح تر می گوید:

بله. ما با آمريكايي‌ها يك اختلاف سنگين داريم كه به دشمني كشيده شده است. منتها در روابط بين‌الملل، دشمني هم مديريت مي‌خواهد. ما بايد دشمني خود را با آمريكا و كشورهاي غربي مديريت كنيم؛ يعني بايد تنش بين خود و آمريكا را مهار كنيم تا گسترش پيدا نكند. بعد اصلاح كنيم و بعضي جاها آن را كاهش بدهيم تا به حد معقولي برسد.

لاریجانی این بار دیگر از نقطه عطف گذشته است و تمامی نظرات تکمیلی اش را بی کم و کاست ارائه می کند؛ تاکید می کند که دو طرف باید کمی در برابر هم کوتاه بیایند و آمریکایی ها برای امنیت منطقه باید به ایران اعتماد کنند. این اعتماد حتی مساله فلسطین را در بر می گیرد. برای او همه چیز سیاسی است، و همه چیز باید از این راه حل شود. معتقد است زمان را نباید از دست داد، چون" سیاست فرزند زمان است" و البته تابع منافع ملی است و از این جهت است که بی پدر و مادر است. تاکید می کند که باید در مساله فلسطین هم حرهای عملی داشته باشیم. این بار از تخطئه رهبری نمی گذرد و ترجیح می دهد که به صراحت آرمان فلسطین را رد کند:

"در اين زمينه كه اثباتي است، تا حالا هيچ صحبت مهمي نكرديم. تنها صحبت را درخصوص فلسطين، مقام معظم رهبري كردند كه تاكيد داشتند، يك رفراندوم بين تمام فلسطيني‌ها مي‌تواند مشكل را حل كند كه مسيحي و مسلمان و... كنار هم زندگي كنند. حالا اين يك ايده است. زمان آن رسيده است كه ايران بتواند ايده‌هاي كاري ارائه بدهد. ايده‌هاي ايران، ايده‌هايي نيست كه آنها بتوانند از كنارش به سادگي عبور كنند. چون ايران در فلسطين تاثيرات مهمي دارد."

لاریجانی در گفتگویش به مسائلی رسمیت می دهد که در تاریخ ادبیات سیاسی ایران پس از انقلاب تنها اپوزسیون و ضد انقلاب به این صراحت درباره این مسائل سخن گفته اند. این سخنان نه از سوی یک عنصر مطرود که با کلیت انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی تعارض دارد، این بار از سوی کسی طرح می شود که  مدعی است یکی از نیروهای مورد مشورت مسوولین است که نظراتش مورد توجه قرار می گیرد.

بعد التحریر: در مورد خط لاریجانی و گفتگوهای اخیر او سخن بسیار است. این پست تنها جنبه ای گزارشی داشت، به نظر می رسد که نیروهای انقلاب باید در برابر کسانی که در عین آویختن به دامن نظام سعی می کنند نوعی فشار ژورنالیستی را علیه آرمانهای انقلاب طراحی کنند هوشیار باشند.تخطئه رهبر معظم انقلاب بخصوص آنجا که بر اصول انقلاب اسلامی تاکید می کند، چیزی نیست که بشود از کنار آن به سادگی گذشت. بزودی مطلبی را در بررسی تئوریک ادعاهای آقای لاریجانی با عنوان "نکاتی درباره معامله بر سر انقلاب" بر روی وبلاگ خواهم گذاشت.

• ضمنا دوستان طولانی بودن این پست را به دیده اغماض بنگرند، چاره دیگری نبود و از طرفی حرفهای بسیاری ناگفته ماند.

اخلاق بنتهامی و کشاکش سیاسی

وقتی جرمی بنتهام در تعریف اصول اخلاقی اش خیر اخلاقی را با لذت مساوی و مساوق گرفت به خوبی می دانست در آینده نظام اخلاقی که او طراحی می کند چه ثمراتی را به دنبال خواهد داشت.قانون سودمند توجیه وسیله از طریق هدف ثمره اصلی این نظام اخلاقی در دنیای سیاست بود. بر این مبنا صاحبان قدرت با استفاده از ابزارهای در دسترسشان برای رسیدن به هدف مطلوب هر کاری را ممکن بود به انجام برسانند. حال این ابزار هر چه می خواهد باشد، نهایتا کار به جنگهای تمام عیار می کشید؛ یا جنگهای فیزیکی یا جنگهای روانی.
در یکی دو سال اخیر اوج چنین رویکردی را در برخی از گروههای خواهان قدرت در کشور می توانیم ببینیم. حضور دکتر محمود احمدی نژاد در جایگاه ریاست جمهوری بسیاری از انگیزه های خفته را بیدار کرد. صف بندی گروههای سیاسی در برابر دولت نوپای احمدی نژاد که آرزوی طرحی نو در انداختن را در سر داشت از همان روزهای آغازین خبر از جنگی قریب الوقوع می داد. جنگی که در همان روزهای اول ماموریت احمدی نژاد آغاز شد. جنگ رسانه ای!

جنگ رسانه علیه دولت نهم و همه مردان رییس جمهور

تقریبا همه رسانه های مکتوب کشور به جناح منتقد دولت پیوستند و از سوی دیگر صدا و سیما نیز به عنوان رسانه ملی تصمیم گرفت له یا علیه هیچ یک از دو طرف وارد معرکه نشود یا اینکه حداقلّ طرفداری مستقیم و تبلیغاتی از دولت داشته باشد.از دیگر سو اوضاع در دنیای مجازی نیز بهتر  نبود. سایت های پرمخاطب تصمیم به صف آرایی در مقابل دولت گرفتند و روزانه به صورت رسمی مطالب متنوعی را در انتقاد از دولت منتشر کردند؛ ناگفته واضح است که پاسخ گویی به انتقاد نسبت به طرح آن نیازمند توان دو چندان است.
در مقابل در اردوگاه رسانه ای دولت خبری از نیروهای مجرب رسانه ای آنچنان که باید باشد نبود، و همین امر کار را سخت و صعب می کرد. روزنامه ایران نیز به سرعت به دلیل یک اشتباه سهوی گرفتار بحرانی ملی شد و چنان کمرش زیر بار این بحران شکست که تا مدتها نتوانست قامت راست کند. خبرگزاری جمهوری اسلامی نیز زمینه پوشش  فضای بوجود آمده را نداشت. چرا که نه ساختار آن توان ورود به چنین جبهه ای را در خود داشت و نه از نیروهای کاملا همسو با آرمانهای دولت نهم بهره می برد.تمام توان رسانه ای دولت خلاصه می شد در یکی دو سایت اینترنتی و زنجیره ای از وبلاگ ها که توسط هواداران دکتر محمود احمدی نژاد اداره می شد. در چنین شرایطی با افزایش فشارهای بی حد و حصر رسانه ای مخالفین  هواداران دولت نهم خود را برای رودررویی با جریانهای مخالف دولت نهم آماده کردند.
آنچنان که گفته شد دولت به صورت مستقل نتوانست رسانه هایی را برای اطلاع رسانی و مقابله با شبهه پراکنی مخالفین سامان دهد و همین مساله باعث شد تا این مهم را هواداران جوان رسانه ای دولت بر عهده بگیرند. البته جوان از آن جهت است که سابقه فعالیت رسانه ای آنها به سالهای شکل گیری آبادگران و حضور دکتر احمدی نژاد در شهرداری تهران باز می گشت. ناگزیر در برابر همه این تهاجمات، قشری جوان و نوپا در حوزه رسانه قد علم کردند.
اولین تجربه در این مسیر پس از راه اندازی سایت های انتخاباتی، راه اندازی سایت خدمت بود. که در نهایت به شکل گیری سایت خبری رجا منجر شد.
با این همه یاران جوان رسانه ای دولت مشکلات فراوانی را در پیش داشتند؛ هر چند تا حدودی به دلیل آشنایی های قبلی با سایت های اینترنتی به شیوه های رسانه ای در اینترنت تسلط داشتند اما در در عرصه اطلاع رسانی همچنان دچار ضعفهای جدی و تاثیر گذار بودند.
مشکل اینجا بود که آنها هیچ گاه در برابر هجوم رسانه ای اینچنینی قرار نگرفته بودند. رسانه های منتقد که اغلب به جریانهای دوم خردادی تعلق داشت در طول سالهای استیلایشان بر مدیریت فرهنگی و رسانه ای کشور، به خوبی با حرکات آفندی و پدافندی آشنا شده بودند. و این درست در سالهایی صورت می گرفت که این مدافعین دولت جدید یا مشغول درس و دانشگاه بودند و تنها فعالیت سیاسی شان محدود به شرکت در برنامه های محدود بسیج دانشجویی می شد و  دسته معدودی  از آنها نیز که در رسانه های منتقد دوم خرداد مشغول به فعالیت بودند به دلیل استحکام موضع این معدود رسانه ها با احساس خطر جدی روبرو نبودند. این در حالی است که در همان سالها جریان های همراه با دولت دوم خرداد، در عین در دسترس داشتن امکانات و حمایت های دولتی و خصوصی در فضای پر تنش آن زمان بارها مانورهای تدافعی و تهاجمی انجام داده و به محیط و ابزار رسانه ای آشنا و مسلط شده بودند.

استراتژی رد و کتمان

 بالاخره دو جریان رسانه ای  در مقابل هم صف آرایی کردند. رسانه ای های حرفه ای و مدافعین آماتور. مشکل اصلی در این نبرد چه بود؟ هر چند در نگاه اول، کمبودهای کمّی در حوزه رسانه برای مدافعین دولت، مشکل اصلی ، محسوب می شد؛ لیکن پیش از این، مشکل متد مقابله هنوز لاینحل باقی مانده بود. جریان منتقد علاوه بر توانایی هایی که در بعد فرم و قالب رسانه و ژورنالیسم کسب کرده بود، توانسته بود متدی را هماهنگ با آرمانها و چشم انداز آینده اش برای فعالیت رسانه ای تعریف کند و بر اساس آن تمام فعالیت های رسانه ای خود را سامان دهد.اما در جبهه مقابل در حوزه اطلاع رسانی و پاسخ به انتقادات و شفاف سازی و در نهایت دفاع از دولت هیچ روش تولید محتوای مشخصی وجود نداشت. لذا در چنین شرایطی سهل الوصول ترین راه برگزیده شد؛ پاک کردن صورت مساله!
ماجرا از این قرار بود که مدافعین تصمیم گرفتند از اساس صورت مسائلی را که منتقدین طرح می کنند به طور کامل پاک کنند. این حرکت ابتدا با رد انتقادات مغرضانه آغاز شد و البته با کمی اعتماد به نفس -که از امتیازات این مجموعه جوان بود- به نتایج اولیه نیز رسید.روش کار این بود که از اساس موضوع مورد مناقشه رد می شد، و انگار نه انگار که چنین مساله ای وجود دارد، اما زمانی مساله جدی شد و آن روی سکه استراتژی رد و کتمان خود را نشان داد که دایره این رد کردن ها به منتقدین غیر مغرض نیز تعمیم یافت. در حوزه انتقاد مغرضانه از انجایی که پای استدلال منتقد مغرض از اساس می لنگید رد آن آنچنان در میان نخبگان واکنشی ایجاد نمی کرد، اما زمانی که یک انتقاد ساخت یافته و دقیق مورد کتمان قرار می گرفت، موضوع به شکل دیگری نمایان می شد؛ این تعمیم یافته گی در رد انتقادات البته ریشه در شور و حرارت و اندکی عجله مدافعین داشت. برخورد احساسی با موضع دفاع از دولت باعث می شد که حب و بغض جای برخورد منطقی را بگیرد.

ژورنالیسم انتسابی

اما از طرفی ضعف حرفه ای نیز پس از چندی خود را آشکار کرد. اگر در مرحله اول ضعف متدیک و خالی بودن جبهه مدافعین از نیروهای فکری و تحلیل گر ضربه اولیه را بر این جبهه وارد ساخت در مرحله دوم عدم آشنایی با کافی با خصوصیات ژورنالیسم ضربه دوم را وارد و ضربه اول را کامل کرد. در حالی که رسانه های ضد دولت با مصداق سازی و پرداخت های حرفه ای هر روز جبهه ای جدید باز کرده و در عین حال پرستیژ بی طرفی خود را حفظ می کردند، در مقابل، خلا موجود در فرمهای ژورنالیستی جبهه مدافعین را به سمت نوعی ژورنالیسم انتسابی سوق داد. ژورنالیسم انتسابی در اینجا در حقیقت به معنای کنار گذاشتن تحلیل گری و استفاده بی حد و حصر از ابزار نسبت است. در حالی که جناح ضد دولت هر روز با تولید تحلیل های جدید بر انباشته های استدلالی خود می افزود و پروسه تولید استدلال را برای نا کارآمد نشان دادن دولت آغاز کرده بود، باز هم مدافعین ساده ترین راه را برگزیدند؛ نسبت دادن صفات و پسوند و پیشوند ها به جریانات مخالف و در نهایت ارائه خبرهای تحلیلی در توجیه این انتسابات. از یک سوهر روز پرستیژ عقل گرایی مخالفین آراسته تر می شد و از سویی مدافعین به رغم توفیق نسبی و اولیه شان در ایجاد امواج اجتماعی در نسبت دادن برخی صفات و افعال به جریانات مختلف پس از چندی به غیر عقلایی بودن متهم و این انتسابات به احساسی بودن جریان منتسب شد.هر چند در بسیاری از موارد این انتسابات از سوی جریان مدافع دولت به حق بود اما به دلیل ضعف استدلال مدافعین مهر تخریب و احساسی بودن می خورد.

در برابر ماکیاولیسم

خطرناک ترین بخش ماجرا زمانی نمایان که هجمه های مخالفین پر حجم تر و سنگین تر شد. در چنین شرایطی جریان مدافع که تا پیش از این نیز چنانچه اشاره شد از احساسی بودن در برخوردها و تحلیل ها رنج می برد با هجمه ای ماکیاولیستی از طرف مخالفین دولت رو برو شد. هجمه ای که طراحان آن از هر ابزاری در جهت نیل به اهدافشان استفاده می کردند. کافی بود که یک اشتباه کوچک و معمولی واقع شود. فردا رسانه های مخالف از همان اشتباه سهوی چون کاه، کوهی برای نقد دولت ساخته و البته در این مسیر هیچ گونه مانعی در برابر خود نمی دیدند؛ به عبارتی در این موضوعات برای برخی جریانات مخالف دولت اخلاق معنا و مفهوم خاصی پیدا نمی کند. در چنین شرایطی یک بار دیگر ساده ترین راه حل، که حالا دیگر انتخاب ساده ترین راه به سنت تبدیل شده،از طرف مدافعین مورد توجه قرار می گیرد. اگر مخالفین -که بر حق نیستند- هیچ مانع و توجیهی در برابر خود نمی بینند چرا ما چنین نکنیم؟ در این شرایط مدافعین در مسیری بسیار خطرناک وارد شده اند. فراموش کردن اخلاق رسانه ای زمینه را برای آسیب های بعدی آماده می سازد.
تعمیم روش فوق- یعنی حذف اخلاق و حصارهای اخلاقی برای حذف مخالف که در حقیقت میراث مخالفین دولت است - برای منتقدین غیر مغرض و درون گفتمانی، در دراز مدت زمینه را برای متهم شدن دولت فراهم می آورد؛ این بار این اتهام نه تنها از سوی مخالفین مغرض که از سوی منتقدین همراه اما رانده شده، طرح خواهد شد. این یک خطر است که متاسفانه با وقایع اخیر به فعلیت رسیده است. برخورد حذفی با دکتر عماد افروغ می تواند طلیعه ای از به فعلیت رسیدن این خطر باشد.

اگر مثنوی را حسام الدین چلبی است مشاورت مر جلال الدین بلخی را؛ این لوحه های دیجیتال [عجب تعبیر پسا سنتیی] را یادداشتهای دوستانش زنده و جاری نگاه می­دارد. باز هم عجب قیاسی – کز قیاسش خنده آمد خلق را. هر چند التفات چندین باره دوستان و همگنان بر شماره یادگار نبشته­ها و به تبعش امید نگارنده افزود؛ لیک خود خوب داند که از ابتدا کارگران در این مکام مشغول کار بوده­اند. خداوند شفای عاجل عنایت فرماید و سلامت نفس و عقل و جسم دهاد مر او را!

خموش

خواستم به بهانه سالگرد عروج روح اللهی چیزی گفته باشم. وجدانم پس از سالها خمیازه­ای کشید که فلانی به قدر دهانت کلام را لغلغه کن. و چیزی باقی نماند جز لب فرو بستن و دم بر نیاوردن – که بزرگان گفته­اند در این موارد بهتر آن است که سر به سر وجدان نگذارد که کار بیخ پیدا می­کند و ممکن است رازهایی را بر زبان آورد که باقی مانده آبرو را که حضرت ستار العیوب نگاه دار آن بود به طرفه العینی بر باد دهد.

و در نهایت نماند بهانه ای برای شکستن شیشه سکوت؛ ما ماندیم و حدیث نفسی تکراری. باشد که خداوند در گذرد، از آنچه رفت

پانوشت:یادداشت استاد مصطفی مستور را که در سایت خوابگرد دیدم حیفم آمد مطلبی غیر از آن را امشب روی وبلاگ بگذارم.قدیم ها می گفتند هر کسی از نوع زندگی اش معلوم است که سر سفره پدر و مادرش بزرگ شده است.

مستور شعار نمی دهد٬ ادعایش هم مانند خیلی ها گوش فلک را پر نکرده است. روزی پنج بار هم به نیت نمازهای پنج گانه درباره نویسندگان خودفروخته روشنفکر! افشاگری نمی کند و سرشان را به طاق نقد نمی کوبد٬ از اینها گذشته آدمهای کتابش هم آدمهایی معمولیند٬ و راست و چپ وسط داستانهای کوتاهش سجاده آب نمی کشند.

اما مستور٬ بچه مسلمان است٬ باور کنید از مذهبی بودنش هم-مثل خیلی ها- خجالت نمی کشد. ای کاش خیلی ها می فهمیدند...

البته باید کپی رایت را رعایت کرد٬ کپی رایت این جمله هم به نام رضا امیرخانی در رمان "من او" ثبت شده٬ هر چند آنجا به جای وبلاگ نویسی گفته است نویسندگی....

اما از این تعارفات که بگذریم بی خود تر از این یک کار پیدا نمی شود٬ بخصوص اگر ساعت سه و نیم نیمه شب بی خوابی به سرت بزند و بیایی بنشینی و بنویسی٬ بخصوص اگر تا بوق سگ کنار خیابان ایستاده باشی و گذشته ها را مثلا مرور کرده باشی و بخصوص اگر ...

به خاطر همین چیزهایش می گویم مزخرف است٬ مزخرف تر از روزنامه نگاری. آخر به کسی چه مربوط که من در زندگی خصوصی ام چه می کنم٬ چه اهمیتی دارد که دیشب من شام چه خوردم؟ یا دو ساعت پیش چه حسی داشته ام یا دو روز پیش چه اتفاقی برایم افتاده است.

یادش بخیر٬ استادی عزیز و بزرگوار می گفت روزی خانه ها اندرونی و بیرونی داشتند٬ بعد شدند آپارتمان که تنها میان کوچه و اندرونی خانه - یعنی خصوصی ترین بخش آن تنها یک در حایل شد و حالا  آپارتمان ها فلت می شوند و پس فردا استودیو.

زندگی خصوصی توی سرش بخورد٬ ریاکاری از همه وجناتش پیداست. می نویسی تا بخوانند و بشنسانندت و آخر هم کلی تعریف کنند و تو نیشت را تا بناگوش باز کنی که"این منم طاووس علیین شده" دیگر بیچاره حواسش نیست او را به بازی گرفته اند که بازی کند درباره خودش بنویسد٬به خودش مشغول باشد و حدیث نفس خود را دامن بزند تا به آنچه باید بیاندیشد حتی لحظه ای فکر نکند.

بعضی اوقات آدم در می ماند. البته تاکیدم را درک کنید! دقیقا آدم

چماق داری شاخ و دم ندارد! حالا هم نمونه سایبر و دیجیتالش. و البته بعضی ها هم متاسفانه راه استفاده از چماق را خوب یاد گرفته اند. فقط کافی است طوری بر روی سر طرف مقابل بکوبی که دیگر از جایش بلند نشود. موارد استفاده اش هم مشخص است٬ احتمالا هر جا که کم آوردی!

حالا پر این چماق های دیجیتالی به سایت عدالتخانه گرفت و باصطلاح هک شد.

ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم

حدود ساعت 8 بود که اس ام اس رسیده بود برای تبریک؛ "به درک واصل شدن صدام مبارک باد". اس ام اس را پاک کردم و گوشی را کنار گذاشتم.

یکی دو ساعت بعد و قتی به سایت های خبری سر زدم نوشته بودند که تصاویر اعدام صدام هم چند ساعت بعد از اعدام منتشر شده، تصاویری از آماده کردنش برای اعدام تا زمانی که طناب را دور گردنش می انداختند و تصاویر به همین جا پایان می یافت، جسدش را هم قرار است در جایی نا معلوم دفن کنند.

صدام را کشتند، یا حداقل می گویند که او را کشته اند و همه چیز تمام شده، وزارت خارجه جمهوری اسلامی هم پیام تبریک داده است و این یعنی اینکه ما هم از این اتفاق راضی هستیم. وقتی گوینده خبر برای چندمین بار از صبح تا به حال خبر را تکرار می کند به یاد فیلمی می افتم که چند سال پیش از عملیات والفجر مقدماتی دیدم، منطقه فکه، عملیات تمام شده بود و عراقی ها رسیده بودند بالای سر مجروحان ما و یکی یکی تیر خلاص می زدند و بعد به یاد اجساد تکه تکه روی آب مسافرین ایرباس ایرانی می افتم و حالا فکر می کنم ...

اگر کمی این ذوق زدگی های بچه گانه را کنار بگذاریم یادمان تازه دو ریالی مبارک خواهد افتاد که این صدام بود و نبودش به نفع همانهایی شد بادکنک صدام حسین را باد کردند، به نمایشش گذاردند و حالا با ضرب ناخنی -  اگر هم صحت داشته باشد- بترکانندش.

آمریکایی ها حتی راضی نشدند که جریان جنگ ایران و عراق در دادگاه صدام مطرح شود و لااقل در حد همین اعتراف در برابر انقلاب اسلامی کرنش کنند.

اگر نه کفتار بی دندان و پنجه خطری برای جمهوری اسلامی نداشت که حالا کشتنش ما را خشنود کنند وقتی چنگال های آغشته به خون همچنان در کارند.