گاهی اوقات نمی توانی در مورد هیچ چیز به جزم و یقین صحبت کنی،گاهی همه آنچه مشهورات زمانه ی تو است با حقیقت مکتوم در تضاد می افتد یا اقلاً آن چیزی نیست که تو سال ها شنیده ای و برایت تایید کرده اند که چنین و چنان.

آن روز وقتی قرار شد یک پرونده را دوباره باز کنم، شاید این فکر بود که بعضی چیزهایی که در این بازگشایی پرونده به آن بر می خورم، مخالف آن چیزهایی باشد که با شنیده های رسمی متفاوتند؛ اما نه تا به این اندازه. ماجرا بر می گشت به یک گفتگوی مطبوعاتی ساده درباره یک فیلم، کارگردانش امد و نشستیم تا گپی بزنیم و حاصلش بشود سیاه کردن چند صفحه ای از کاغذهای کاهی یک مجله،یکی دو هفته ای پس از پایان جشنواره فیلم فجر بود.

قرار نبود اتفاق جدیدی بیفتد، قرار بود چند دقیقه ای درباره فیلم اش بگوید که در خرابه های جنگ سی وسه روزه ساخته شده و تمام. اما یک دفعه خاطراتش مثل بچه های هفت هشت ساله، دوید میانه ی حرف؛ و ما ماندیم باز شدن دفتری جدید.

برگشتیم درست به سی سال پیش، به مهندس سمیعی، که می گفتند لیبرال مسلک بوده- که الله اعلم- به بهشتی که بعد ها اسم اش در ماجرای فارابی ماندگار شد، به بهروز افخمی که آن روزها فقط پشت میز موویلای سازمان صدا و سیما می نشست و ... و این طور می شود که چند روایت غریب همه روایت های معتبر تو را به هم می ریزد و بعد تو می مانی و هزاران روایت غریب و صدها روایتی که حالا نا معتبر شده.

تو می مانی با بچه های دانشجویی که سال های اول انقلاب دوربین دست گرفتن را در "تل فیلم " کرده اند و البته همانجا ادبیات را هم از "جواد محدثی" و اندیشیدن را از "محمد رضای حکیمی" آموخته اند و حالا اکثرشان را نه گرد پیری که غبار فراموشی در بر گرفته، حرفهایی دارند که وقتی می شنوی با حالت تهوع از دفتر "محمد علی فارسی" مستند ساز می گریزی، نه تهوع از حرفهایش که حالت از همه مشهورات به هم می خورد. از همه جزمیات- اگر این یعنی نسبی گرا شدن، بد نیست در زمانه ای که تمام اطراف و اکناف را دروغ و شعار گرفته اندکی و فقط اندکی نسبی اندیشید تا اقلا اندکی دروغ ها را باور کنی.

حالا بعد از چند ماه و بعد از این که خیلی ها را مانند عتیقه از زیر خروارها خاک روزمرگی بیرون کشیده ای و مثل مستنطق وادار به قصه گویی شان کرده ای باز در می مانی.

****

نمایشگاه رسانه های دیجیتال به یکی از غرفه ها تذکر دادم که این تصویری که از ترور پخش می کنی اندکی خشونتش بالاست و شاید مناسب یک پخش عمومی نباشد. تصویر مربوط به جنگ های داخلی لبنان بود، نمی دانم چه شد که کار به روایت کشید، می شناختمش،اندکی تند مزاج است، و گاه این تند مزاجی را با انقلابی گری اشتباه می گیرد، البته به کاری می کند اعتقاد راسخ دارد ... دستم را گرفت و گفت می دانی اصلا یکی از کسانی که خون به دل آوینی کرد همین ابراهیم حاتمی کیا بود. هنوز حرف در دهانم نگشته بود که این یکی چرا که گفت فقط کیفش را در روایت می گذاشت و می رفت، باز خشک شدم،تمام دنیا گرد سرم می چرخید باید گیج می شدم؟ اما او را می شناختم، دوستش دارم به خاطر اعتقادش، در مسند قاضی اش نمی پسندم؛ و گفت محمد علی فارسی هم، باز امان نداد که بپرسم چرا؛"کسی که بگوید مستند می سازم تا نانی بخورم عاقبتش معلوم است" خندیدم،باز هم اشتباه نکرده بودم، می شناختمش، خندیدم: که من هم همین طورم پس اوضاعم معلوم است.

****

کاش می شد در تمام مشهورات را گل گرفت، شاید مشهورات به آن اندازه معتبرند که صاحبان قدرت بخواهند اما مشهورات تاریخ چه بالاخره کودکی پیدا خواهد شد تا مشهور لباس پادشاه را به مسخره بگیرد.

پینوشت: ماجرای روایت، روایت در این یادداشت اولی خیلی گنگ است، بیشتر به روضه خوانی می ماند، شاید پس از این بشود کمی این مظلوم نمایی را کنار گذاشت و به اصل موضوع پرداخت.

حاشيه نرويم، وقتي افق ها غبار آلود مي شود و گرد و غبار صبحگاهي حتي تا صلوه ظهر هم مي مياند. ديگر دغدغه آدم ها ديدن جلوي پايشان است كه زمين نخورند، حالا اين كه دو كوچه آن طرف تر چه مي گذرد چه چه اهميتي دارد وقتي ممكن است كه هر لحظه در مقابلت چاهي باشد.

در چنين حالتي تنها يك چيز دور باطل را مي شكند، ديوانگي يا عاشقي، كه از جان بگذري و از چاههاي سر راه و خودت را به آن سوي غبار برساني. مخلص كلام اين است كه هوا بدجور غبار گرفته كسي پيدا شود و افق را نشانمان دهد، لطفا.

قبل التحریر:قاعده بر این است که مطالب یک وبلاگ حالتی مستمر و پی گیر داشته باشد و البته دوستانی که به این شکل در این فضا فعال هستند مخاطبان ثابت خود را یافته اند. اگر چه وبلاگ به واسطه وبلاگ بودنش خود به بازی شبیه است، آن هم از جنس خاله بازی- دوستان وبلاگ نویس نرنجند پیش از این در این باب بسیار ارّه و تیشه تبادل کرده ایم- اما خوب به هر حال می شود خله بازی را هم جدی بازی کرد که اقل کم دلخوش کنکی باشد.

***

ماجرای مفاسد فرهنگی یکی از صدها سوژه ای است که نویسنده این سطور خزعبلات دست گرفت و به طاق کوبیدش و نا تمام رهایش کرد، که اینجانب ید طولایی در نابود کردن سوژه ها از بکر و غیر بکر دارم. اما بعد از مدتها در ترافیک سوژه های بر زمین مانده دوباره نیم نگاهی به این ماجرا افتاد.

*

چند سالی قبل آن زمان که حضرت وحید خان جلیلی خشت های دوره چهارم سوره را بر روی هم می چید، نویسنده ادامه این قزعبلات-این یکی تعبیر اختراعی نیست؛کپی رایتش مربوط به مرحوم آل احمد است- مشغول کار آموزی عملگی در مکتب سوره بود، از همین حضرت سردبیر بارها داستان عوض و بدل شدن ضرایب اهمیت در رسانه ها را شنیده بود، چه خود از نگاه ایشان فسادی بود ریشه دار. مخلص کلام این که – یا به همان تعبیر لری خودمان- چطور است که نتایج بازی رئال بتیس با بارسلونا در چهارچوب لالیگا از خود آتش زنی دخترک ایلامی از فقر و نداری اهمیت بیشتری پیدا می کند. یا اینکه چرا در روزنامه های ما صدای خرد شدن استخوان های مستضعف جماعت را باید از صفحه های دور افتاده لایی و حوادث شنید و در صفحه اول دعواهای زرگری بر صندلی را حقنه کرد؟ بحث داغ سوره همین عوض شدن ضرایب اهمیت بود و سرطانی که بر رسانه های ما و فرهنگ اطلاع رسانی مان را خیمه زده.

*

این ها همه مقدمه و به قول سینمایی ها فلش بک بود.یکی دو روز پیش "پل نیومن"  هنرپیشه هالیوودی ... رحمت را سر کشید و خلاص! اما مساله برای کاسه های داغ تر از آش تمام نشده بود. تلوزیون جمهوری اسلامی باید خبر را رپرتاژ کند و حتی بخشی از بازی های این بازیگر شهیر! هالیوود را نمایش دهد، روزنامه های صبح که دیگر هیچ همه احول هلیم به درون دیگ صفحه اول شیرجه زده و چند تایشان تیتر صفحه اول را به این هنرمند فقید و متعهد! آمریکا-که فراموش نکنیم که به گفته حضرت مش.... بهترین مردمان عالم را دارد- اختصاص دادند.

*

بگذاریم و بگذریم به یاد ماجرایی از آن پیرمرد افتادم، همو که یک لکن اش تمام گوش های جهان را تیز می کرد که چه تصمیم جدیدی برای خواب شرق و غرب گرفته تا آشفته اش کند. تعریف می کنند به روزنامه ها انتقاد کرده بود که این چه وضع است که همه تان صفحه اول را که باز می کنید نوشته اند، خمینی این طور گفت، خمینی آن طور گفت،بیایید عکس آن کشاورز را چاپ کنید آن کارگر زحمت کش را چاپ کنید که همه بار حرکت کشور را بر گرده های خودشان می کشند.تازه کسی نبود که بگوید که آخر خدا اجداد طاهرت را رحمت کند، مگر خودت چیزی جز سفارش کشاورز و کارگر و مستضعف بر زبانت جاری می کنی؟ حالا اما دیگر صفحه اول روزنامه های از خمینی نمی گویند، جای حرف های او به موضع گیری ائتلاف فلان به علاوه فلان و نتیجه بازی اینتر میلان و آ.س میلان و افاضات حضرات سیاسیون داده شده و تنور آنها همچنان گرم است.

روایتی از معصوم علیه السلام است با این مضمون که " الدنیا راس کل خطیئه" دنیاطلبی سر منشاء همه لغزش ها است. این تعبیر خود برای توصیف فساد فرهنگی در هر دو وجه آن – فساد در محتوا و جسم فرهنگ- کافی است. دنیا طلبی اگر وارد بدنه و جسم نهادها و دستگاه های فرهنگی گردد، نتیجه اولیه و کوتاه مدت آن عملکرد فشل دستگاه و نتیجه بلند مدت آن تغییر محتوای تولیدی فرهنگی به تناسب سمت و سویی است که بدنه در آن جهت حرکت می کند. به عبارت بهتر این امکان وجود ندارد که بدنه یک نهاد فرهنگی به سمت دنیاطلبی و مظاهر آن گرایش پیدا کنند و حاصل فعالیت آن در جهت عکس باشد، چه، از کوزه همان برون تراود که در اوست.

حال باید به متن اتفاق بر گردیم. گفتیم جریان فساد فرهنگی در جامعه ایران پس از انقلاب دیرپا تر و موثر تر از فساد اقتصادی بوده است. در حقیقت این طور اشاره شد که اساسا همه انواع فساد ها از فسادهای اقتصادی گرفته تا سیاسی، اجتماعی و اخلاقی همه به نوعی مولود و نتیجه فساد در فرهنگ هستند.

این که یک مسوول در کشور دست به زد و بند، ویژه خواری و ... بزند ناشی از فرهنگی است که در جامعه جریان پیدا کرده ، اگر دقیق تر نگاه کنیم همیشه فرهنگ مصرفی و زیاده خواهی منجر به تولید بیشتر نخواهد شد – که در مورد تولید بیشتر و ذاتی بودن ارزش آن باید بیش از این تامل کرد- بلکه در حواشی خود فزون طلبی هایی را با خود دارد که گاه از خط قرمز های قانونی عبور می کند. بالاخره طمع داشتن هر چه بیشتر می کوشد که از حصار زمان نیز بگریزد و تا آن جا پیش می رود که فاصله میان آرزو و کامیابی را به حداقل برساند. از سوی دیگر وجود چنین تمایلاتی با همه گیر شدن خود به عنوان هنجار اجتماعی تبدیل شده و در فرهنگ اجتماعی تاثیر گذار شده و جایی برای خود دست و پا می کند. یک تعامل دو سویه رفتار فاسد و ساز و کار فرهنگی متناسب با آن برقرار می شود. از سویی رفاه طلبی و تجمل گرایی به فرهنگ غالب تبدیل می شوند و به عنوان ارزش تبلیغ و ترویج می شوند و از سوی دیگر تلاش لجام گسیخته برای دستیابی به آنها اولویت های دیگر فرهنگی را محو کرده و از صحنه خارج می کند.

این تعبیر امام – رحمه الله علیه – که تاکید می کنند، مبارزه با رفاه طلبی جور در نمی آید، ناظر بر همین مساله است؛ تضاد میان این دو اولویت باعث کنار رفتن یکی در صورت بروز دیگری می شود. حال اگر فساد رفتاری و فساد در انگیزه ها در خود دستگاههای فرهنگی اتفاق بیفتد سرعت غلبه فرهنگ جدید چندین برابر خواهد شد و به همین نسبت جامعه آمادگی لازم را برای پذیرش انواع دیگر فساد پیدا می کند.

اگر برای دستگاه فرهنگی کشور روح و جسمی تصور کنیم، در چنین مدلی ساختار و بروکراسی اداری و اجرایی دستگاه فرهنگی نقش جسم و آنچه به عنوان فرهنگ و ماده کاری این دستگاه مورد توجه قرار می گیرد به عنوان روح خواهد بود. نکته مهم این جاست که این روح مختص به دستگاه فرهنگی نیست بلکه روح فرهنگ در تمام کالبد جامعه جریان دارد و همه بخش ها را از جمله سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را تحت تاثیر قرار می دهد. البته این را نباید از نظر دور داشت که در اغلب موارد رابطه ای عکس آنچه گفته شد برقرار می شود. به این معنا که این بخش های دیگر اجتماع هستند که در جایگاه فاعلیت قرار گرفته و به روح فرهنگ تاثیر می گذارند و به آن شکل می دهند. به هر حال در هر دو صورت این تاثیرات به صورت دو سویه اتفاق می افتد.

***

حال اگر فساد را به عنوان نوعی عارضه در نظر بگیریم این عارضه هم قادر است که جسم دستگاه های فرهنگی را هدف قرار دهد و هم بر روی روح تاثیرات شگرفی داشته باشد.عارضه اگر دستگاه بروکراتیک را گرفتار کند- که کرده است- تنها مانع از درست کار کردن این دستگاه خواهد شد، این می شود که دستگاه بروکراتیک فرهنگی کشور – نه فقط وزارت ارشاد که همه نهادهای متولی- بیش از این اکه تولید فرهنگی داشته باشند، حرف و حدیث دارند و رهنمود. خود چنین دستگاه هایی سنگی بر سر راه کار فرهنگی می شوند و الخ.

****

اگر چه نتایج این نوع عارضه نتایجی نامطلوب و گاه غیر قابل تحمل است، اما تاثیرات اش تنها بر فرایند تولید فرهنگی خلاصه می شود و اگر خود به یک فرهنگ تبدیل نشود – مانند فرهنگ ویژه خواری و باند بازی- که در این صورت پا در حریم روح خواهد گذارد، تاثیرات موضعی خواهد داشت.

با این همه موضوع در باره محتوای فرهنگی و یا همان روح فرهنگ متفاوت است. مساله ای که فراتر از دستگاههای فرهنگی است. روح فرهنگ یک ملت افق های فردا و خصوصیات مسیر و ویژگی های طی طرق را روشن می سازد؛ از همین نگاه است که تمام شئونات زندگی را تحت تاثیر قرار می دهد. از سیاست و اقتصاد گرفته است تا فرهنگ.

***

اجازه بدهید موضوع را با مثالی روشن تر سازیم. گاه ممکن است در یک نهاد فرهنگی- رسانه ای مانند صدا و سیما جسم این نهاد مورد توجه قرار گیرد. جسم چنین نهادی بدنه تولید کننده و ضوابط حاکم بر آن است. بروکراسی بیمار و مدیریت ناتوان می توانند روند تولید فرهنگی را کند کنند.ممکن است به خاطر شیوع فساد – خودخواسته یا غیر از آن- در این حوزه یک برنامه ساز مدتها از این اتاق به آن اتاق سرگردان باشد و در آخر از خیر همه چیز گذشته و کار را رها کند. این می شود شیوع فساد در بدنه. البته باید توجه داشت که شیوع فساد در بدنه آن گاه که ریشه دار شود و عمومیت پیدا کند محتوای فرهنگ را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.

حال اگر ساخت برنامه های لوکس، در فضاهایی دور از واقعیت جامعه و در التهاب تبلیغ تجمل گرایی و مصرف محوری و یا ساخت برنامه هایی که به برداشت قشری و از دین دامن می زنند، به یک جریان غالب و جدی در نهادی مانند صدا و سیما  تبدیل شود، چنین فسادی – فساد از دیدگاه آرمانهای انقلاب- دامن گیر محتوای فرهنگی شده است. همچنین نباید نادیده گرفت که مشکل نه به اندازه قد و قامت یک نهاد رسانه ای که به اندازه قد و قامت همه ی نهادهایی است که وضعیتی آرمانی برای آنها در دل فرهنگ انقلاب تعریف شده است.

این روزها درباره مفاسد اقتصادی حرف و حدیث زیاد به میان آمده است؛ به خصوص این که دو برخورد موضوع را داغ تر کرده، منظورم برخورد با پالیزدار و عبدالله شهبازی است.یکی از روزنامه های شنبه صبح هم از قول هاشمی شاهرودی گفته بود که مفاسد اقتصادی را در بوق و کرنا کرده اند!

مقام معظم رهبری چند سال پیش مثالی می زدند – که اگر خاطرم باشد در مورد شبیخون فرهنگی بود، شاید هم نه- درباره ی طراری که قفل مغازه ای را می برید و ساده دلی از او پرسید چه می کنی گفت ساز می زنم، ساده دل با تعجب گفت این چه سازی است که صدا ندارد که دزد پاسخ داد صدایش فردا در خواهد آمد.

خدا می داند، ساز مفاسد فرهنگی کی کوک شد و کی زده شد که صدایش به صورت مفاسد اقتصادی و هزار جور مفسده ی دیگر در آمده است. می پرسید مفاسد فرهنگی دیگر چه صیغه ای است؟ پاسخ می شنوی که عقبی برادر!

دوباره برگردیم سر خط. فساد یعنی چه؟ فساد یعنی بر هم خوردن توازن، یعنی این که بعضی چیزها در جای خودشان نباشند تا منافع کسی تامین شود، یعنی تقدم روابط بر ضوابط، یعنی دگردیسی ضوابط برای هم خوانی با منفعت شخصی. یعنی کارها را طوری سامان بدهیم که جهت آب را به سوی ما برگرداند. یک کلام یعنب خر رنگ کن عصر ما. حالا بیاییم و ببنیم که مگر می شود در جامعه ای که فرهنگ درست و درمانی دارد بدون این که آب از آب تکان بخورد ، حقی را جا به جا کرد. برای جامعه ای که می داند در کجای تاریخ است و قرار است به کجا برود یعنی الفبای فرهنگش کامل است و می تواند ساخت هر کلمه ای را در حوزه زندگی تحلیل کند، نمی شود بر روی گنجشک مرده نام بلبل گذاشت. حالا باید اصل ماجرا را هدف گرفت تا بشود با بزک فروع آن ها را به جای اصول قالب کرد. کرم های فساد از همین نقطه در فرهنگ انقلاب نفوذ کردند تا زمینه را برای انواع مفاسد دیگر آماده سازند.

تصمیم بر این بود که در این پنجره هم تخته شود؛چرایش را باید در مشکل صاحب وبلاگ با بازیهای جدیدی جستجو کنید که در دوره و زمانه ی ما برای بازی دادن ذهن ها و اندیشه ها بافته شده اند.تا همه را به خودشان مشغول کنند، تا آخر و عاقبت ما چیزی از آخر و عاقبت نارسیس کم نداشته باشد. اگر بازی خوردن و خود شیفتگی را از دنیای وبلاگ بازی کنار بگذاریم برای کسانی که دستی هر چند کوتاه به خرمای رسانه دراز دارند، اندکی غیر منطقی است که وقت جدی را صرف پر کردن صفحات شخصی مجازی کنند. معمولا برای چنین افرادی وبلاگ نویسی فرصتی است برای سخن گفتن از چیزهایی که جایی در فضای رسمی رسانه ای که در آن کار می کنند ندارد. مانند یادداشت های شخصی و یا مطالبی خارج از حوزه ی کاریشان؛با این وصف و با توجه به این که محتوای این وبلاگ و فضایی که نویسنده در آن فعال بود کاملا مشابه بودند، لذا رها کردن این تک نوشته ها منطقی به نظر می آمد. اما چه باید کرد با اجبار زمانه؛ وقتی حرفهایی پیش می آید که در عین اهمیت روز به روز شخصی تر می شود و مخاطبانش خاص تر و روز به روز فضای رسانه ای برای طرح اش تنگ تر می گردند. چاره ای نیست جز قناعت به همین "یک کفه دست" فضای بر روی شبکه اینترنت و حرفهایی زمزمه وار.

***

امروز فرصتی پیش آمد برای دیدن تئاتر "کانال کمیل" که آنچنا که حافظه یاری می دهد این بار اولی نبود که اجرا می شود و خاطره ای از اجراهای قبلی اش در ذهن بود. نمایش نامه ای بود درباره شهدای گردان کمیل؛ اندکی تلخ و کمی تند، اما بسیار بسیار با ذائقه جور در می آمد و البته خوب روایت تاریخ می کرد. فارغ از شعار دادن و تبلیغات بی مایه کردن طعنه می زد، هر چند آنهایی که مورد طعنه قرار می گرفتند مطمئنا یا چنین زبانی را اساساً نمی فهمند و یا اگر بفهمند هم سالهاست که گوششان بدهکار چنین ناله هایی نیست. برای آن ها جنگ دیگر افسانه ای به پایان رسیده است.

کل روایت درباره مظلومیت رزمندگان گردان کمیل بود و این که نمی خواهند و نمی پسندند که جنازه هایشان پیدا شود و باز گردد و بنده از آن برداشتی سمبلیک کردم؛ که کجا برگردند و اصلا کجا باید برگردانندشان؛ مگر در همان زمان بودنشان نمی گفتند که بسیجی شهید جبهه ها و مظلوم شهرها، و الان و در این دوره که دیگر جایی برای او نیست. طعنه می زد به ستاد نشین ها و آنهایی که همان زمان هم خط شکن ها را فراموش کرده بودند و شاید اگر کمی عقب تر و تا پشت جبهه می آمد می توانست جماعتی را ببیند که شاید اگر رادیو و تلوزیون نبود فراموش می کردند که جنگی وجود دارد یا نه، مشغول کاسبی بودند و والسلام.

جالب این که سالن پر بود و از هر طیفی و تیپی در سالن تئاتر شهر حضور داشتند. حتی اگر همه مانند من بلیط ها را با رابطه بدست آورده باشند همین که سالن برای چنین نمایشی کاملا پر بود مهم است و محل تاکید.اما در عین حال به این می اندیشیدم که جماعتی که پیا نمایش نشسته اند چند نفرشان تندی و تیزی کار را و لبه تند انتقادش را درک می کنند و هر کدامشان تا چند ساعت پس از نمایش به آن فکر می کنند. در ذهن به دنبال تصور امکان وقوع اتفاق شگفت در میان تماشاگران نبودم، تنها با خود کلنجار می رفتم که داستان چیست که حرف های به این روشنی حتی به چشم هم نمی آید.

نمایش تمام شده است. تماشاگران با ادای احترام بازیگران دست می زنند و من هنوز مانده ام که آیا باید کف بزنم یا نه؟ به این فکر می کنم که آیا هنوز کسی با خود می پرسد که چرا هشت سال جنگ برای ما رخ داد و چرا آدم هایی از این جنس را در خود پرورش داد و این آدم ها چه می خواستند و چرا جنگیدند. هنوز که هنوز است به نتیجه نرسیده ام. همه چیز در حال تغییر است با سرعتی بیش از آن چه بوجود آمده است، آدم ها به تبع فرهنگی که در آن رشد کرده اند تغییر می کنند و آنچه متناسب با فرهنگ جدید نیست پشت سر گذاشته می شود. تنها نشانه هایی باقی می مانند که این نشانه ها نیز در دل فرهنگ جدید معانی جدید می یابند، معانی که با اصل موضوع از زمین تا به آسمان دورند و متفاوت. این گونه است که دیگر پرداختن به جنگ و آدم های آن نوعی پرداختن به یک موضوع تاریخی می شود، آدم هایی که در هر کشوری پیدایشان می شود؛ کافی است تا خاک مملکت مورد تهدید بیگانه قرار بگیرد تا این که کسانی پیدا شوند و جان شان را کف دست بگیرند و بروند و تهدید را رفع کنند. با این همه هنوز بعضی حرف ها در گوشم زنگ می زند:

"نباید شهادت را تا این اندازه به سقوط بکشانیم که بگوییم در عوض شهادت فرزندان اسلام، تنها خرمشهر و یا شهرهای دیگر آزاد شد... ما هدفمان بالا تر از این حرف هاست... ما می گوییم تا شرک و کفر هست، مبارزه هست و تا مبارزه هست ما هستیم. ما بر سر شهر و مملکت با کسی دعوا نداریم. ما تصمیم داریم پرچم لا اله الا الله را بر قلل رفیع کرامت و بزرگواری به اهتزاز در آوریم."⁽¹⁾

--------------------------------------------------------

(1)   پیام قطعنامه 29/4/67

قبل التحریر:
پیام 598 امام منتشر می شود. پیامی که رسیدنش به جبهه ها در هر گوشه ای عزا خانه به پا می کند. پیامی که بیشتر شبیه به وداعیه است، پیامی که امام برای اولین و آخرین بار در آن سخن از جام زهر می کند؛ زهری که خودش و نتیجه اش برای برخی بسیار شیرین آمد. اما آیا می توان نام پیام اما را جام زهر گذارد؟ این اندکی جای تامل دارد و تردید. و البته تردید نه اطمینان قلبی برای هر کسی پیدا خواهد شد و قتی پیام را با روح جان خود عجین کند که این پیام نه جام زهر که وصیت مقاومت و جهاد است. حکم خیزشی دوباره.
امام را سخنی بود که بسیجیانش گفت، از جام زهر گفت و آنها را  از آینده بر حذر داشت که ننشینند. از آینده ای  و از حال که نشستن و تعللشان در حال و گذشته باعث شد تا دشمن چنان جلو بیاید که همه راهها را بربندد. پیام اما سخن از جهاد مضاعف است . هنوز در پیام امام صفیر آن سیلی که قرار است برق آن چشم استکبار شرق را کور کند وجود دارد؛ همان سیلی که قرار است بر صورتاستکبار غرب نواخته شود. اما بسیجیان در کندن بیخ فتنه اندکی تامل کردند. و جبهه رفته ها خوب می دانند که نعلل در خط مقدم چه تاوانی دارد. باید بنشینی و ببینی همسنگرانت را که به واسطه تعلل تو پرپر می شوند و در آغوش شهادت  جای می گیرند و امام سید الشهدای 598 بود.
پیام قطعنامه طرح حمله ای جدید است که سالار شهیدان 598 با خون نگاشته است .
پانوشت:
1- این مطلب از این جهت قبل التحریر نام گرفت که ان شاء الله طلیعه مطالبی در باره 598 است.
2- دوستان بسیج علم و صنعت پیام قطعنامه امام را با نام "جام زهر" منتشر کرده اند. خدا قوت! اما بدترین نام را برای آن انتخاب کرده اید. این جام اگر جام زهری نیز باشد برای ساقیان جام زهر است؛ ضربتی زدی ضربتی نوش کن!
3- برادر گرامی آرمانیم! اگر در خانه های شهرها و روستا های این نظام سرباز بالفعل برای پیام جهاد 598 خمینی تربیت نشود، مطمئن باشید که نظام نا کارآمد شده است. این نظام برای معمار آن جز در مبارزه بی امان معنا نداشت. پس اگر خانه ای برای مردم می سازید بدانید که در دامنه آتشفشان باید بنایش کنید! اگر مرد میدان هستید بسم الله، و اگر نه فراموشمان نشود که مبارزه با رفاه طلبی جور در نمی آید.
4- زمانه بر سر جنگ است یا علی مددی      مدد زغیر تو ننگ است یا علی مددی

در بخش اول به نکاتی درباره طرح لاریجانی اشاره شد. پیش از آن با بررسی خاستگاه فکری لاریجانی در حوزه سیاست خارجی، اصول اصلی این طرح را بررسی کردیم و به برخی از نقاط ابهامی که بدون توضیح در این طرح مطرح شده بود، اشاره شد.حال باید دید تاثیر برخی از این نقاط ابهام در نتایج این طرح چیست. آیا آنقدر بی اهمیت بوده اند که لاریجانی بدون توجه به آنها از کنارشان گذشته و یا اینکه توجه به این نکات صورت مساله را با چالش رو برو می کند؟

این بار به بررسی نتایج نکته اول که در یادداشت پیشین به آن اشاره شد، خواهیم پرداخت. و ان شاء الله در بخش پایانی مساله اسرائیل و طرح لاریجانی را بررسی خواهیم کرد.

****

پیش از این گفته شد برای ارائه یک طرح جدید در حوزه سیاست خارجی و تنظیم روابط با دول دیگر همواره علاوه بر بررسی نیازها و ظرفیتهای داخلی باید به بررسی محیط نیز پرداخت. بررسی محیط یعنی چه؟ پیش از پاسخ به این سوال لازم است یک مثال ساده به کار برد.

در علم شیمی بسیاری از واکنش های شیمیایی تا زمانی که بر روی کاغذ هستند به صورت کامل انجام شده و به نتایج مورد نظر می رسند. تا به اینجا همه چیز کاملا تئوریک است. البته در این فاز نیز یک رشته عوامل محیطی قابل اندازه گیری در نظر گرفته شده و واکنش بر روی کاغذ تصحیح می شود. در فاز تجربی همه چیز متفاوت است. عوامل محیطی حتی اگر بسیار ناچیز باشند بر روی واکنش تاثیر می گذارند، گاه نمی توان از این تاثیرات چشم پوشی کرد و از سوی دیگر بسیاری از این عوامل امکان اندازه گیری دقیق و قطعی ندارند. بنابراین واکنش با تمام پیش بینی ها گاه به صورت کامل به نتایج مورد نظر محقق نخواهد رسید.

حال بیاییم همین مدل سازی ساده را به حوزه روابط بین الملل انتقال دهیم. معمولا طراحی هر فرآیند، در روند روابط بین الملل، از طرف کارشناسان، پس از بررسی های اولیه منافع ،نیازها و ظرفیت های داخلی – آن طور که لاریجانی از آن به عنوان لیست کردن منافع یاد می کند- بر روی بررسی شرایط موجود محیط متمرکز می شود. حال باید به سوال ابتدایی پاسخ داد؛ منظورمان از شرایط محیطی چیست؟

 شرایط محیط بین المللی در حقیقت بررسی وزن هریک از طرفین در معادلات منطقه و بین المللی و در عین حال بررسی نقاط قوت و ضعف هر دو طرف و مقایسه آنها با هم است. همچنین یک نکته هیچ گاه از چشم کارشناسان روابط بین الملل پنهان نمی ماند و آن انتظارات طرف مقابل در فرآیند تنظیم روابط است. اگر چه گاه این فاکتور اساسی نادیده گرفته می شود و این اتفاق معمولا زمانی می افتد که طرف دیگر معادله یعنی کشوری که قرار است روابط با آن تنظیم شود، از نظر تولید قدرت، توانایی ها و ظرفیت ها غیر قابل مقایسه با کشور خودی بوده و امکان هیچ گونه تاثیر گذاری بر روی معادله را نداشته باشد. درست مانند زمانی که در یک معادله شیمیایی یکی از عوامل محیطی آن قدر تاثیرش در معادله کم باشد که بتوان از آن صرف نظر کرد. جالب اینجاست که در چنین شرایطی اساسا اهمیت فرآیند از بین می رود. چرا که تنظیم روابط با چنین دولتی نمی تواند در راس توجهات یک دولت قدرتمند قرار گیرد.

تمام آنچه که گفته شد در مقایسه با واکنش شیمیایی بر روی کاغذ انجام می شود. به عبارت دیگر و از دیدگاه روابط بین الملل این بررسی ها به پیش از آغاز تلاش های عملی دیپلماتیک انجام شده و در تدوین طرح موثر هستند. حال بهتر است بازگردیم به طرح لاریجانی؛ عجیب است که محمد جواد لاریجانی در طرح خود به هیچ وجه به هیچ کدام از عوامل محیطی که می توانند در فرایند پیشنهادی اش دخالت داشته باشند اشاره نکرده است و عجیب تر این که عامل اصلی محیطی که در حقیقت شرایط طرف دیگر معادله یا همان ایالات متحده آمریکاست توجهی نداشته است. لاریجانی تنها اشاره ای مبهم آن هم در حد این که "آنها به ما نیاز دارند و ما هم به دنبال این هستیم که برای ما مشکل ایجاد نکنند"، اکتفا می کند. او هیچ سخنی در این باره که آمریکایی ها از این فرآیند چه انتظاراتی دارند و چه منافعی را می خواهند تامین کنند و اصولا تا چه حد می توانند در این معادله تاثیر گذار باشند؛ به میان نمی آورد. به عبارتی او تنها خواسته هایش را از محیط واکنش ارائه می کند و همین!

حدود یک سال پیش دانشگاه علامه طباطبایی میزبان یکی از اساتید دانشگاه کالیفرنیا در حوزه امنیت بود. پرفسور محی الدین مصباحی به دعوت یکی از اساتید دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه از ایتالیا برای دیدار از سرزمین مادری به ایران آمده بود. در جلسه ای که در حضور دانشجویان این دانشگاه برگزار شد مصباحی چشم اندازی را از نگاه "نئوکانی1" به امنیت جهانی و آنچه می بایست از نگاه این جریان سیاسی در جهان محقق باشد ارائه داد، که به نظر می رسد گزارس کوتاهی از این چشم انداز تا حدودی مفید باشد.

مصباحی در گام اول با ارائه تعریفی از هژمونی، وضعیت فعلی دولت آمریکا را ارزیابی کرد. هژمونی زمانی شکل می گیرد که یک دولت مسلط بر معادلات سیاسی جهان سیستم های قانونی و نهادهای فراملیتی را به گونه ای با خود همراه سازد که منویات و منافعش از طریق قوانین بین المللی و نهادهای جهانی تامین شود. به اعتقاد مصباحی نئوکان ها امروز به این نتیجه رسیده اند که دیگر هژمونی تامین کننده منافع آمریکایی ها نبوده و قادر نیست امنیت این ابرقدرت را تامین کند. لذا برنامه ریزان آمریکایی در فضای فعلی هژمونی موجود را بلااستفاده و غیر قابل مصرف می دانند. بهانه این اجرای این نظریه  نیز با ظهور قطبهای تروریستی چون القاعده – برای توجیه افکار عمومی – به دست آمد.بنابراین عبور از نهادهای بین المللی در سالهای پس از 11 سپتامبر که به وفور در عملکرد ایالات متحده آمریکا مشاهده می شود، قابل توجیه است. مصباحی در گام دوم به این سوال پاسخ داد؛ راه حل نئوکان ها در این زمینه چه بود؟ نئوکان ها معتقدند یک بار دیگر باید قدرت عریان را که در دوره سیطره هژمونیک در پشت پرده قرار داشت به صحنه آورد تا از این راه هم خود قدرت تقویت و ارتقاء یابد و هم با حذف موانع و سنگرهای مقاومت زمینه برای طراحی یک نظم نوین یا حکومت نوی هژمونیک در سطح جهانی فراهم آید.  وی تصریح می کرد؛ البته آمریکایی ها بیشتر می خواهند تنها هیبت این قدرت موانع را از پیش پای آنها بر دارد با این حال عملکرد چندساله اخیر دولت آمریکا نشان می دهد که ابایی هم از استفاده مستقیم از زور عریان ندارند.

در جمع بندی نیز مصباحی به این نکته اشاره می کرد که معیارهای چند گانه روابط بین الملل نیز یکی دیگر ابزار های نظم جدید است. البته این معیارهای چند گانه که سیالیت فراوانی را به دستگاه سیاست خارجی آمریکا داده است، بیشتر کارکرد توجیه افکار عمومی را بر عهده دارد.

حال باید دید پروژه جدید ایالات متحده آمریکا برای حذف همه موانعی که امنیت جهانی ابرقدرت را به خطر می اندازد چه نسبتی با تنظیم روابط با یک قدرت منطقه ای برقرار خواهد کرد. و آمریکا چه نگاهی به چنین فرآیندی دارد و چه انتظاراتی.

همانطور که اشاره شد آمریکا برای نوسازی هژمونی جهانی خود نیازمند رفع هر گونه مقاومتی است که باعث اخلال در سیستم جهانی او می شود. بنابراین در این فرآیند سرآغاز همه توقعات ایالات متحده حذف مقاومتها است و در این زمینه از هر ابزاری استفاده خواهد کرد.حال مشخص است که طرح لاریجانی با عنایت به نکات دیگری که درباره طرح پیش از این و در قسمت قبلی یادداشت گفتیم، جز با همراهی و هماهنگ شدن با معیارهای نظم جدید آمریکایی و هژمونی جدید عملی نخواهد بود، چرا که آمریکایی ها نخواهند پذیرفت که اصول برنامه جهانی شان به خاطر جزئی از این برنامه تغییر کند.

اما از سوی دیگر صرف نظر از موانع ایدئولوژیک برای همراهی با طرح جهانی آمریکا، از بعد تامین قدرت ملی، نکاتی غیر قابل اغماض وجود دارد. استقلال در تصمیم گیری و عدم تعهد شاخصه های اصلی ارزشگذاری سیاسی یرای کشورهایی مانند ایران در سطح جهانی است و از همین رهگذر است که چنین کشورهایی در معادلات جهانی اهمیت پیدا می کنند.

همواره یک اردوگاه سیاسی را با مهم ترین قدرت آن اردوگاه خواهند شناخت و دیگر قدرت های چنین اردوگاهی به هر میزان که قدرتمند نیز باشند تاثیر چندانی در معادلات جهانی قدرت نخواهند داشت. اما یک کشور غیر متعهد به هر میزان هم که کوچک باشد به دلیل استقلال سیاسی تاثیر گذار خواهد بود. بگذریم از این که ایران نه یک ریز قدرت که در حد یک قدرت منطقه ای بوده و توانایی بالایی از طریق گسترش روابط اش با قدرتهایی همگون  در جهت تاثیر گذاری جهانی خواهد داشت. بنابراین همراهی با نظم جدید برای تامین منافع ملی و داخلی به شدت در کاهش نقش جهانی جمهوری اسلامی تاثیر گذار خواهد بود. این نکته ای است که آقای لاریجانی ترجیح داده اند از کنار آن با سکوت بگذرند.

------------------------------------------------------

۱- نئو کانها نسل جدیدی از نظریه پردازان جمهوریخواه هستند که با به قدرت رسیدن بوش پسر زمام امور را در ایالات متحده آمریکا به دست گرفتند.

* باز هم از طولانی شدن یادداشت معذور بودم